Die kwal krijgt niks

Het is een trend bij de notaris. Schoonkinderen uitsluiten van de erfenis. „Hij is mijn type niet.”

Arthur Paping (44) „Ik kan de mensen wel volgen die hun schoonfamilie uitsluiten van een erfenis. Nu ik er zo over nadenk, vind ik het zelfs wel logisch. „Ik begrijp dat ouders het zuur vinden als een deel van hun geld naar schoonzoon of schoonzus zou gaan. Zeker als de verhoudingen slecht zijn of als je ze na een scheiding niet eens meer ziet. Je moet ook rekening houden met irritatie bij de andere kinderen, die een stukje erfenis naar de schoonfamilie ziet gaan. „Ik ben getrouwd op huwelijkse voorwaarden en heb nog beide ouders en schoonouders, alles in goede harmonie. Maar ik zou er wel mee te maken kunnen krijgen. Ik vind het wel iets om over na te denken.” Portret voor zaterdag verhaal over erfenissen en schoonfamilie. foto Fred Ernst Ernst, Fred

Soms schuifelen ze met hun laatste krachten en gesteund door hun vrouw naar de notaris. Nog snel even het testament veranderen. Want op hun ziekbed bedenken veel ouderen: als ik straks dood ga, wil ik niet dat die kwal van een schoonzoon een deel van m’n zuur verdiende vermogen krijgt.

Terminaal of niet, zegt Peggy-Ann Mokkum, notaris bij Diemer Notariaat, als één van hun kinderen in een echtscheiding ligt, kloppen ze hier aan om hun testament te wijzigen. Dat kan gemakkelijk door een uitsluitingsclausule op te laten nemen in het testament. Een half uur later en ongeveer 400 euro lichter is het geregeld.

Bij notarissen is deze uitsluitingsclausule de trend van deze eeuw. „Vroeger was het een taboe”, zegt Mokkum. „Toen deed bijna niemand het.” Notaris Pieter Bosch uit Steenwijk: „Dat vinden we niet romantisch, zeiden ze in die jaren steeds tegen me als ik hen op die mogelijkheid wees. Het is allemaal een stuk zakelijker geworden. Mensen hebben veel geld en willen dat graag in hun familie houden.”

Het gaat om grote belangen. Uit recent onderzoek blijkt dat een 65-plusser aan spaargeld en beleggingen gemiddeld 64.000 euro heeft. Afgezien van de inboedel en andere waardevolle spullen, komt daar meestal 250.000 à 350.000 euro bij voor de waarde van een huis, waarvan de hypotheek meestal al is afbetaald.

Uitsluiting van de ‘koude kant’ is op dit moment zelfs de belangrijkste reden om een testament op te maken. „Het leeft sterk”, vindt Bosch. „Veel cliënten van mij praten er over. Ze zeggen: ‘Als het fout gaat met hun huwelijk, kiezen we toch voor onze eigen kinderen’.” De uitsluitingsclausule voorkomt ook gemopper van de andere kinderen, hoort de notaris uit Steenwijk vaak.

Zelfs als de kinderen zijn getrouwd in gemeenschap van goederen, ontvangen hun partners dank zij de uitsluitingsclausule geen cent uit de nalatenschap van hun schoonouders. Een huwelijk in gemeenschap van goederen wil zeggen dat volgens de wet alle bezittingen na een huwelijk en bij eventuele scheiding in gelijke mate voor de man en vrouw is, ook eventuele erfenissen. Maar als er een uitsluitingsclausule in een testament is opgenomen, heeft trouwen voor het geld geen enkele zin.

Wat meespeelt bij de populariteit van de uitsluitingsclausule is dat de financiële belangen groter zijn dan twintig jaar geleden. Hogere salarissen, flinke beleggingswinsten en torenhoge huizenprijzen hebben de vermogens opgekrikt. Daarbij is de erfenis per kind hoger dan vroeger, omdat ouders gemiddeld minder kinderen hebben. Het is dan zonde, vinden de erflaters, als een deel van die berg met geld terecht zou komen bij de schoonfamilie – die natuurlijk sowieso altijd oorzaak is van het mislopen van dat huwelijk. Schaamte speelt geen rol, want je komt hem of haar na je dood toch nooit meer tegen.

Mokkum heeft geen groot notariskantoor, maar er komen gemiddeld zeker drie klanten per week die hun testament willen veranderen of er eentje willen laten opmaken met als belangrijkste doel de schoonfamilie uit te sluiten. „Dan zeggen ze dat ze hun kind goed hebben opgevoed, maar dat ze de koude kant niet erg vertrouwen”, zegt Mokkum.

„Als ik op ons kantoor een testament zie langskomen van een van onze kandidaat-notarissen waarin die clausule niet staat, vraag ik altijd of het is besproken”, zegt notaris Nick van Buitenen van kantoor Van Grafhorst & Van Buitenen. „Zo niet, dan is dat niet goed. Die clausule moet aan de orde komen.”

Vooral het oogmerk de koude kant uit te sluiten heeft er de laatste jaren voor gezorgd dat ruim de helft van de Nederlandse huishoudens een testament heeft. Zelfs als hun kinderen (nog) niet zijn getrouwd, verschijnen ouders bij de notarissen voor de uitsluitingsclausule. „Dat zijn vooral babyboomers”, ziet Mokkum. „Ze hebben een fors vermogen en een huis waarvan de hypotheek bijna of helemaal is afgelost. Hun kinderen willen carrière maken en zijn daarom vaak nog niet getrouwd.” De wens van ouders om al vóór het huwelijk van hun kinderen de koude kant uit te sluiten, heeft te maken met emotie. Deze ouders komen bij de notaris, die van hun gezichten leest dat ze bedroefd zijn over de partnerkeuze van hun kind, vertelt Lennaart Kamps van het notariskantoor Van Weeghel Doppenberg Kamps: „Ze zeggen: ‘Het is niet mijn type’.”

De nieuwste variant van de uitsluitingsclausule is de ‘tweetrapsmaking’. Die clausule grijpt nog dieper in op de bestemming van de erfenis. De tweetrapsmaking voorkomt dat de erfenis door het (jong) overlijden van zoon of dochter onverhoeds in handen valt van schoonzoon of -dochter. Is er geen testament gemaakt, dan regelt de wet dat bij het overlijden van een kind de partner al het vermogen ontvangt. Pas als hij of zij sterft, wordt het overgebleven geld gelijkelijk verdeeld over de kinderen. Tenzij er een testament is gemaakt, met tweetrapsmaking.

Deze tweetrapsmaking bepaalt dat de erfenis niet naar het schoonkind gaat, maar later naar de kinderen van dat gezin, als ze achttien jaar oud zijn. Ouders kiezen voor de ‘tweetrapsmaking’ omdat ze vinden dat hun kleinkinderen meer bij de familie horen dan hun schoonzoon of -dochter. Bovendien kan hij of zij hertrouwen, zodat het geld verder wegsijpelt uit de familie. Notaris Van Buitenen schat dat hij deze clausule inmiddels al in vijf procent van zijn testamenten opneemt.

Bij de tweetrapsmaking moeten kinderen die een erfenis krijgen een aparte administratie bijhouden. Het geld van de erfenis moet ook naar een aparte bankrekening. Als kinderen het niet eens zijn met de keuze van hun ouders, kunnen zij eerst het geld van die erfenis uitgeven, met hun partner. Dat mag weer wel.

Gevolg van de tweetrapsmaking kan zijn dat als het kind de erfenis niet aanspreekt en hij of zij overlijdt inderdaad jong, het geld naar de fiscus gaat. Dat gebeurt als dat kind geen kinderen had en geen broers of zussen aan wie ouders dat erfdeel kunnen toewijzen. Om te verhinderen dat de hele erfenis in de staatskas vloeit, staat in de tweetrapsmaking steeds vaker dat de erfenis in dat geval naar een goed doel moet. Blijkbaar liever dan naar je schoonzoon of -dochter.

„Mensen beseffen meer dat het fout kan gaan met een huwelijk”, geeft onderzoekster Pearl Dykstra als verklaring voor de toegenomen wens schoonfamilie niet mee te laten delen. Zij werkt bij het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut. „Meer mensen weten wat de gevolgen van een scheiding zijn, ook financieel, en ze beschermen daarom hun kinderen”, denkt Dykstra.

Een andere belangrijke rol spelen de notarissen, die volgens haar de laatste jaren veel commerciëler zijn geworden. „Je wordt nu doodgegooid met brochures en producten die je zou moeten hebben om het allemaal goed te regelen”, zegt Dykstra. Het is een beetje een hype, meent Van Buitenen. „50-plussers die bij de bridgeclub een beetje verbaasd aan hun medespelers vragen waarom ze nog geen uitsluitingsclausule hebben.”

Bij veel boerenfamilies doen ze het al langer op ongeveer dezelfde wijze: „Daar werden van oudsher al uitgebreide contracten gemaakt over verdeling van het vermogen en de bezittingen”, weet Dykstra. „Vaak moest bijvoorbeeld de jongste dochter in huis blijven om voor haar ouders te zorgen. Als uitgestelde beloning kreeg ze, als beide ouders waren overleden, de boerderij.”

In 2003 wijzigde de overheid de wet erfrecht om het allemaal makkelijker te maken. Vrijwel iedereen in de notariswereld verwachtte dat hierdoor de behoefte aan een testament zou dalen. „Maar die toegenomen wens de schoonfamilie uit te sluiten, doet dit effect teniet”, zegt een woordvoerder van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie. Het aantal afgesloten testamenten ligt nog altijd op ongeveer 300.000 per jaar.

Politiek Den Haag ziet de trend naar verzakelijking en haakt daarop in. Minister Hirsch Ballin (Justitie, CDA) heeft een wetsvoorstel in voorbereiding, waarbij erfenissen en schenkingen voortaan standaard buiten de ‘gemeenschap van goederen’ van huwelijken worden gehouden. Mogelijk volgend jaar wordt die wetswijziging aangenomen. Daarna is het niet meer nodig naar de notaris te gaan om de schoonfamilie financieel buitenspel te zetten.

Rectificatie / Gerectificeerd

De foto's van Valerie Huizer en Arthur Paping op pagina 16 en 17 waren van Fred Ernst.