De wereld mist wijsheid

Een goede leider beschikt over creatieve, analytische, en praktische intelligentie, en bovenal over wijsheid, zegt Robert Sternberg. ‘Wijsheid maakt een positief verschil in de wereld.’

Niki Korteweg

23/11/2007 Foto Freddy Rikken Dhr. Sternberg psycholoog Rikken, Freddy

Een oplettende lerares in de vierde klas redde zijn leven. Tot die tijd beschouwden de leraren en vrienden van Robert Sternberg hem als dom. Een intelligentietest in de eerste klas (groep 3) had laten zien dat hij geen hoogvlieger was, en dat was dat. Niemand sloeg acht op hem, niemand daagde hem uit. Totdat die juf voor zijn klas kwam. Zij vond dat er meer in hem zat, en hij werd een topleerling.

En zie waar dat hem gebracht heeft: de nu 57 jaar oude hoogleraar psychologie studeerde summa cum laude af aan de gerenommeerde Yale University, en promoveerde in 1975 aan de al even respectabele Stanford University. Hij schreef meer dan 1000 artikelen, zijn naam prijkt op honderden boeken over intelligentie, creativiteit, leiderschap, wijsheid, liefde en haat, en nu is hij het hoofd van de School of Arts and Sciences van de Tufts University. Zijn ervaring als jongetje was de aanzet tot een levenslange strijd tegen de manier waarop er tegen intelligentie aangekeken wordt.

Sternberg is de belichaming van zijn eigen theorieën, over succesvolle intelligentie, en over de kneedbaarheid ervan. “Om succes te hebben in het leven is meer nodig dan goede cijfers op school, of een hoge score op een intelligentietest”, zegt hij. “Zulke tests meten alleen analytische intelligentie, maar creatieve en praktische intelligentie zijn even belangrijk. Je moet creatief kunnen denken om met nieuwe ideeën te komen, je moet analytisch kunnen denken om te weten of het een goed idee is, en je moet praktisch kunnen denken om die ideeën gestalte te geven en anderen ervan te overtuigen.” Het is 15 november en Sternberg vertelt over zijn theorieën in de lobby van het hotel in de Tilburgse bossen waar hij logeert. Hij is in Nederland op uitnodiging van de Universiteit Tilburg, die hem die middag zal lauweren met een eredoctoraat. Dat wordt zijn achtste.

masterplan

Sternberg praat zacht en een beetje lijzig, en daarbij kijkt hij je onafgebroken aan. Iemand als hij zou zich in een thriller geloofwaardig kunnen ontpoppen van onberispelijke professor tot het grote brein achter een snood masterplan. En een masterplan heeft hij ook, maar dat is verre van snood. Hij hoopt de wereld betere, wijzere leiders te bezorgen. Want die, vindt hij, zijn hard nodig.

“Kijk naar onze regering. Mensen als Donald Rumsfeld (oud-minister van defensie) zijn hoogopgeleid, Bush heeft aan Yale gestudeerd. Maar is er ook maar iets dat hij goed heeft gedaan? Mensen sterven in Irak, de dollar is gedevalueerd, de aarde warmt op, maar deze regering erkent dat nauwelijks. Als we niet snel wijzere leiders krijgen, zitten we diep in de problemen, wereldwijd”, waarschuwt hij.

Het knelpunt zit volgens Sternberg in de manier waarop toekomstige leiders worden geselecteerd en opgeleid. “In de Verenigde Staten laten we mensen toe aan een universiteit op basis van hun score op een test, de Scholastic Assessment Test, ofwel SAT. Die test basiskennis en analytische vaardigheden. Zaken als tekstbegrip, woordenschat, en wiskundig inzicht”, legt hij uit. Hierdoor komen alleen de mensen die goed zijn in die academische vaardigheden door de test. En dat zijn niet per definitie goede leiders. Sommige psychologen vinden dan ook dat dergelijke tests in zijn geheel de deur uit kunnen. Anderen, waaronder Sternberg, zeggen juist dat ze moeten worden uitgebreid.

“Voor een van onze onderzoeken bestudeerden we allerlei leiders: managers van bedrijven, verkopers, professoren. We gaven hen een test voor praktische intelligentie, waarin ze scenario’s kregen voorgelegd over problemen waar je tegenaan loopt in het werk. De score op praktische intelligentie voorspelde maatstaven uit het echte leven, zoals de hoogte van het salaris, het aantal mensen dat ze aanstuurden, de positie binnen het bedrijf. Onafhankelijk van het IQ.”

In een ander groot onderzoek testte Sternberg creatief en praktisch denken bij ongeveer 1000 eerstejaars studenten, naast de gebruikelijke SAT. “Met die uitbreiding konden we twee keer zo goed voorspellen wie academisch succes zou hebben”, zegt hij. “Bovendien werden de verschillen in testscores tussen allerlei etnische groepen kleiner.”

Verschillende groepen en culturen krijgen in hun opvoeding verschillende manieren van slim zijn mee. “Kinderen in sloppenwijken moeten creatieve vaardigheden ontwikkelen om te overleven. Kinderen in veilige blanke rijke buitenwijken hoeven dat niet, en kunnen hun aandacht richten op analytische vaardigheden. Ze beginnen dus aan de test met verschillende vaardigheden. Amerikaanse indianen scoren bijvoorbeeld gemiddeld wat lager op analytische tests, maar hoger op de creatieve test waarbij je verhalen moet vertellen.”

Prachtige resultaten, zou je zeggen. Uitbreiden die SAT. Maar de geldverstrekker van het onderzoek, het College Board, dat alles rondom de SAT coördineert, stopte de financiering. Dus na 30 jaar vertrok Sternberg van Yale, compleet met het centrum voor Psychology of Abilities, Competencies and Expertise (PACE) waar hij ook directeur van was, naar Tufts University. Hij werd er hoofd van de School of Arts and Sciences, zodat hij zijn theorie in de praktijk kon uitvoeren. Vorig jaar mochten alle 15.500 studenten die zich hadden aangemeld, voor hun toelating 250 woorden schrijven over een onderwerp op het creatieve, praktische of analytische vlak. Of op het gebied van wijsheid. Het resultaat telde mee bij de toelating.

‘Wijsheid’ is in Sternbergs theorie over leiderschap, naast creatieve, praktische en analytische intelligentie, essentieel. Leiders met die vaardigheden zullen een positieve invloed op de wereld hebben. Hij noemt zijn theorie WICS (wisdom, intelligence, creativity, synthesized). “Je hebt wijsheid nodig om te weten of je idee een algemeen belang dient. Wijsheid overstijgt intelligentie: het gaat er niet om dat je wijze gedachten hebt, die heeft iedereen wel eens. Het gaat er om wat je doet met je intelligentie.”

Sternberg is niet de enige psycholoog die zich over wijsheid buigt. Veel andere grote namen in het vakgebied hebben er theorieën over opgesteld, zoals grondlegger wijlen Paul Baltes, die al in 1984 het Berlin Wisdom Project startte. En andere pogingen om meer wijsheid in de wereld te krijgen zijn er ook. Het GoodWork Project van Mihaly Csikszentmihalyi, William Damon and Howard Gardner wil leiders en studenten leren hoe ze excellent en ethisch, sociaal betrokken werk kunnen doen. Csikszentmihalyi is bekend van het concept van flow, Damon deed veel onderzoek naar moraal bij kinderen, en Gardner inspireerde met zijn theorie over meervoudige intelligentie Sternberg tot de zijne.

Afgelopen september was het de tweede keer dat Sternberg zijn aspirant-studenten om 250 woorden vroeg. “Het is een groot succes. In het eerste jaar was het academische niveau van de studenten die we toelieten hoger dan daarvoor, we namen dertig procent meer Afrikaanse Amerikanen aan, en vijftien procent meer Hispanics”, zegt Sternberg. Hoe hoger de score, hoe beter de leidinggevende kwaliteiten van de aspiranten bij buitenschoolse activiteiten. Daar was Sternberg blij mee. “Als hoofd probeer ik toekomstige leiders te selecteren die een positief verschil zullen maken in de wereld. Mensen, advocaten, directeuren, die niet alleen kijken naar hoeveel geld ze volgende week kunt verdienen, maar kijken naar wat ze volgende generaties achterlaten. Dat is waar wijsheid om draait.”

Het lijkt nogal logisch om breder te kijken dan naar IQ alleen. Inderdaad, niets wereldschokkends aan, beaamt hij. “Wat ik doe is gezond verstand systematiseren in een psychologische theorie. De diepgravende ideeën laat ik voor anderen.” Maar is Sternbergs universiteit nu echt de enige die breder test? “Bijna iedere universiteit zegt dat ze ook naar leiderschapkwaliteiten bij aspirant studenten kijkt. Maar niet met harde data. En wat in een getal wordt uitgedrukt, krijgt nu eenmaal meer gewicht.”

Daarom kennen getrainde beoordelaars punten toe aan de 250-woorden essays op verschillende onderdelen. “In het essay op het vlak van creativiteit zoeken we bijvoorbeeld vernieuwing, kwaliteit en toepasselijkheid. En bij praktische teksten kijken we naar de haalbaarheid op het gebied van tijd, plaats, materialen en mensen”, aldus Sternberg.

Maar, met het verbreden van de toelatingseisen alleen krijg je geen wijzere leiders. Daarom wil Sternberg ook het onderwijs aan scholen en universiteiten aanpakken. Een speciaal instituut aan de Tufts University, the Centre for the Enhancement of Learning and Teaching, leert leraren hoe ze kinderen kunnen onderwijzen die op andere manieren leren dan de gangbare. En hoe ze op verschillende manieren kunnen toetsen. “Sommige kinderen kunnen niet goed een boek van buiten leren en er dan een meerkeuzetest over maken. Een creatief persoon leert beter als hij projecten kan doen, iets kan uitvinden, ontdekken, of zich voorstellen. En een praktisch kind moet het geleerde kunnen toepassen op iets waar het geïnteresseerd in is.”

Hoe ontwikkel je wijsheid bij studenten? “Door zelf het goede voorbeeld te geven”, somt hij op. “Door te oefenen in dialectisch en in dialogisch denken, te leren begrijpen dat wat op het ene moment de waarheid is, dat op de lange termijn niet meer hoeft te zijn. En dat andere mensen andere standpunten hebben, die voor hen hout snijden. Iets waar de VS opmerkelijk slecht in zijn.”

Sternberg ontwikkelde een nieuw lespakket voor basisscholen over de Amerikaanse geschiedenis, waarin deze manier van denken wordt geleerd. Zo leren ze dat de kolonisten die zich in het westen vestigden, vanuit het gezichtspunt van de oorspronkelijke bevolking, de indianen, vijandelijke veroveraars waren. En dat vanuit hen gezien Columbus Amerika niet heeft ontdekt: zij woonden er immers al. Scholen gebruiken het pakket, maar het is maar de vraag voor hoe lang. “Onder Bush is de nadruk meer komen te liggen op triviale standaardtests. En scholen zijn moeilijk te overtuigen van het nut om iets te doceren wat niet aan bod komt op de test. Dus, in plaats van scholen hebben we nu test-voorbereidingscentra.”

sloppenwijken

Niet alle landen hechten zo aan intelligentietestscores als de VS, erkent Sternberg. Maar overal ter wereld zijn kinderen die niet de kansen krijgen die ze verdienen. “Niet alleen kinderen in de sloppenwijken in de derde wereld, maar ook hier, in Nederland. Kinderen uit de middenklasse, die wordt voorgespiegeld dat ze niets kunnen, dat het nooit wat zal worden met hen. Leraren zien dat ze geen traditionele manier van leren hebben, en vertellen de ouders dat ze maar niet zoveel van hun kind moeten verwachten.”

Toch zijn er veel psychologen die Sternbergs kritiek op intelligentietests niet delen. Zij vinden dat goed is aangetoond dat dergelijke tests een algemene maat voor intelligentie meten, genaamd g (van general), die ook de prestaties op andere gebieden voorspelt. Sternberg grootste tegenstandster, psychologe Linda Gottfredson van de universiteit van Delaware, stelt dat de bewijzen die Sternberg aandraagt voor het bestaan van bijvoorbeeld praktische intelligentie, niet deugen. Voor haar valt het allemaal onder dezelfde noemer, g.

“Deze mensen raken verlamd bij het idee dat we eens iets nieuws zouden verzinnen”, verklaart Sternberg de denkbeelden van zijn critici. “Zij bereikten hun posities dankzij hun hoge testscores, en daarom denken ze dat die het belangrijkst zijn. Maar creatieve mensen trotseren de mening van de groep. In plaats van de 3746e studie te doen die laat zien dat g iets voorspelt, die ze gepubliceerd krijgen, waardoor ze weer subsidie krijgen en hun gezin kunnen onderhouden, zouden ze ook zelf eens met een creatief idee kunnen komen.”

Hoe ziet zijn ideale wereld er uit, met wijzere leiders? “Ten eerste zouden mijn tegenstanders, de g-theoretici, in de gevangenis zitten”, lacht hij schalks. Toch een snood trekje! Dan, serieus: “Mijn doel is dat mensen door mijn werk dingen anders zullen gaan doen op school en in de maatschappij. Mij is lang aangewreven dat ik niet veel succes heb in het veranderen van de loop der dingen, maar ik blijf het proberen tot ik erbij neerval.”