‘De dood van een individu verdient privacy’

Encounters at the End of the World, de nieuwe documentaire van Werner Herzog, is een portret van de Zuidpool. „Ik heb nog nooit een film in de studio gemaakt.”

Werner Herzog (Foto Reuters) German director Werner Herzog speaks at the San Francisco International Film Festival in San Francisco, California, April 26, 2006. REUTERS/Kimberly White REUTERS

Wat is echt in een documentaire en wat is in scène gezet? Werner Herzog (München, 1943) kan zich er niet druk over maken. „Feitelijkheid en waarheid zijn twee heel verschillende dingen”, zegt hij. „Anders zou het telefoonboek van Manhattan het boek zijn dat de meeste waarheid bevat: vier miljoen telefoonnummers, vier miljoen verifieerbaar feiten. Maar die vormen bij elkaar nog geen waarheid.”

De diepere waarheid, daar gaat het om en die kan de filmmaker alleen op het spoor komen door te sturen en te stileren. Het etiket ‘documentaire’ zegt hem dan ook niet veel. Zelf maakt hij geen strikt onderscheid tussen fictie en non-fictie. „Voor mij zijn het allemaal films. Hoe anderen mijn werk willen noemen, dat is hun probleem. Veel belangrijker is de vraag: slagen mijn films erin een fascinatie over te brengen? Brengen ze de geest van de kijker in beweging?”

Herzog is te gast op het documentairefestival IDFA, waar ook zijn nieuwe documentairefilm Encounters at the End of the World te zien is. De film is een portret van de Zuidpool en de wetenschappers en anderen die daar werken. De films van Herzog staan weer volop in de belangstelling, sinds het succes van Grizzly Man, zijn film over de excentrieke dierenactivist Timothy Treadwell. De grote zaal van Tuschinksi zat donderdagochtend helemaal vol tijdens een openbaar interview met de regisseur. Herzog maakte in zijn lange carrière meer dan vijftig films, waaronder klassiekers met de acteur Klaus Kinksi, zoals Aguirre, der Zorn Gottes (1972) en Fitzcarraldo (1982).

Vastbesloten om niet ‘nog een film over donzige pinguins te maken’ gaat Herzog in Encounters de Zuidpool te lijf met zijn hoogstpersoonlijke aanpak. Voor Herzog is het onherbergzame ijslandschap bijna een andere planeet. „Iedereen denkt dat we naar een documentaire aan het kijken zijn, maar door de voice over ontstaat de sfeer van een sciencefictionfantasie.”

Meest spectaculair zijn de opnamen onder water, onder de dikke ijslaag gemaakt door gespecialiseerde duikers. De beelden worden ondersteund door indringende muziek, afkomstig uit de Russisch-orthodoxe liturgie. „Veel van mijn films zijn eigenlijk droomlandschappen, beelden die je in werkelijkheid nooit zult tegenkomen, zoals je in het leven ook niet onder het ijs van de Zuidpool zult kunnen zien.”

Herzog werkt snel. Grizzly Man wist hij in negen dagen te voltooien, op de muziek na. In die tijd deed hij de montage, schreef hij de de voice over en sprak hij de tekst in. „Ik ben er inmiddels aan gewend om aan een project te beginnen met een te klein budget. Ik werk daarom graag snel, zodat ik geen geld hoef te verspillen dat ik toch niet heb. Dat is ook een kwestie van ervaring en vakmanschap, en van heel duidelijk voor ogen hebben wat je met de film wilt zeggen.”

Timothy Treadwell werd uiteindelijk gedood en opgegeten door een van de grizzlyberen in Alaska, waar hij zich voor inzette. Van die gebeurtenissen bestaat een geluidsopname. In Grizzly Man luistert Herzog naar het bandje, maar hij laat het niet horen. „Om het verhaal te kunnen vertellen had ik het eigenlijk zelf ook niet hoeven horen. Maar de producenten van de film wilden graag dat ik er iets mee zou doen, omdat bij het publiek bekend was dat deze opname bestond. Voor mij was meteen duidelijk dat ik dit niet kon gebruiken. De dood van een individu verdient waardigheid en privacy. Dat is een recht dat iedereen heeft. Daar heb je geen wetgeving voor nodig.”

Herzog probeert momenten van ‘extatische’ waarheid te vangen, zegt hij. „Bij het lezen van een goed gedicht, kan er een moment van plotselinge, geestelijke verheldering ontstaan. Dat is een soort mystieke vervoering, die zich bijna buiten jezelf afspeelt. In mijn films probeer ik die ervaring ook op te roepen. Of ik daar ooit in geslaagd ben, weet ik niet. Dat maakt ook niks uit. Ik zal het hoe dan ook blijven proberen.”

Het doorstaan van extreme fysieke omstandigheden lijkt die mystieke ervaring naderbij te brengen. Herzog filmt veelal op barre locaties: op een actieve vulkaan, in de jungle en in de woestijn, en nu dus op de Zuidpool. „Ik hou niet van de kunstmatigheid en steriliteit van de studio. Ik heb nog nooit een film in de studio gemaakt. Film maken is voor mij een heel fysieke bezigheid.”

Het IDFA duurt nog t/m 2 december. Inl: www.idfa.nl