Boos op Frankrijk

Opnieuw braken er deze week rellen uit in Franse voorsteden. Maar het gaat niet overal slecht. In Evry maakten jongeren een boek over de rauwe werkelijkheid van hun wereld onder de woontorens.

Taal in de banlieue. ‘ Guélan’ is het omgekeerde van langue, tong. „Ik zag ze bezig met guélan, zo erin, onmogelijk ze uit elkaar te krijgen.” Illustraties Cédric Nagau Nagau, Cédric

Nou niet alles op één hoop gooien, zegt Cédric Nagau (25). Niet alle voorsteden zijn hetzelfde. Twintig kilometer ten noorden van Parijs ging het vorig weekeinde voor het eerst in twee jaar weer op grote schaal mis in een Franse probleemwijk. In het voorstadje Villiers-le-Bel braken hevige rellen uit, die oversloegen naar enkele omliggende voorsteden. De aanleiding was vergelijkbaar met die van de rellen van twee jaar geleden: een dodelijk incident tussen jongeren en politie. Frankrijk herinnerde zichzelf en de wereld weer even hardhandig aan een van zijn grootste problemen van het moment: de verpauperde onveilige multi-etnische voorsteden.

De ongeregeldheden duurden nu korter dan de drie weken van de vorige rellen. Honderden jongeren stichtten twee nachten lang brand in auto’s, winkels en openbare gebouwen in hun eigen stad. Ze vochten met de oproerpolitie, die tachtig gewonden telde. Het geweld was heviger dan twee jaar geleden. Er werd – voor het eerst – meermalen geschoten op de politie. President Sarkozy sprak van ‘poging tot moord’. De politie was nachtenlang met een overmacht aanwezig, ongeveer 1.000 agenten.

Cédric Nagau komt ook uit een banlieue met erkende probleemwijken. Uit Evry, een voorstad ten zuiden van Parijs. Een ‘Ville Nouvelle’ die vanaf begin jaren zeventig uit de grond werd gestampt. Veel beton, migranten en sociale problemen, maar ook een universiteit, goed openbaar vervoer en veel bedrijven. Cédric groeide op in Le Bois Sauvage, ‘Het Wilde Bos’, een wijk met 3.500 inwoners die midden jaren tachtig als laatste aan de stad werd geplakt. Hoge werkloosheid en veel migranten zorgden al snel voor de gangbare problemen. En de huizen verouderden zo snel dat zij alweer moeten worden afgebroken.

Problemen genoeg dus. Maar er waren hier geen rellen deze week, benadrukt Cédric Nagau. Hij is tekenaar en een van de samenstellers van een woordenboek over taal in de voorsteden, het Lexik des Cités. Het staat al weken in de bestsellerlijsten. Franse media besteedden vooral aandacht aan het project als voorbeeld van positief nieuws uit de voorsteden: elf jongeren uit banlieue maken eigen woordenboek.

Het Lexik des Cités is een rauwe én frivole gids, waarin de werkelijkheid van de multi-etnische samenleving in woontorens onder woorden wordt gebracht. ‘Getto’ is het woord voor een rommelige kamer. ‘Bordel’ – zooitje – betekent ‘feestje’: dat zeg je als een grote groep vrienden je flat binnenvalt. Ze zijn meestal van allerlei etnische herkomst. Want de Franse voorsteden zijn geen getto’s in Amerikaanse zin, waar rassen en culturen gescheiden leven.

Cédric werkt in een kantoortje in Parijs, bij de vereniging die het Lexik des Cités hielp maken. Maar als hij over naar Parijs gaan praat, zegt hij: „quand je m’exporte…” Als ik mezelf uitvoer.

Villiers-le-Bel, vijftig kilometer verderop, is niet zijn wijk. Cédric weet niet precies wat daar speelt, hoe de relaties tussen de wijken zijn en tussen politie en jongens. In Evry bleef het rustig, in Le Bois Sauvage ook. „We weten dat relschoppen niets uithaalt.”

De uitgebrande auto’s van twee jaar geleden zijn opgeruimd, de gebouwen hersteld, maar één beeld is gebleven: dat van de Noordafrikaanse en zwarte tieners die voor de camera met hun identiteitskaarten wapperden. Boos op Frankrijk. Waar zij zich van buitengesloten voelden. Werkloos, gediscrimineerd, gestigmatiseerd.

In de stad wordt daar liever niet over gesproken. Het debat ging wel verder, maar vooral in de veilige marge van sociologische studies, colloquia. Tot ver buiten Frankrijk werden analyses opgesteld over het mislukte Franse integratiemodel, en de Franse regering beloofde grootschalige actieplannen om de achterstand in te halen.

Nu is de vraag wat daarvan terecht is gekomen. Of er iets veranderd is.

Nee, luidt het antwoord. De invoering van een nieuwe wijkpolitie, die betere verhoudingen met de jeugd in de wijken zou moeten opbouwen, is uitgebleven. Op scholen geven nog steeds jonge, beginnende leraren les, die lang niet allemaal opgewassen zijn tegen de sociale problemen. Het geweld neemt toe. Met regelmaat wordt Frankrijk opgeschrikt door steek- of vechtpartijen waar vooral leraressen slachtoffer van worden. Ook de werkloosheid is onveranderd hoog: bij de 18 tot 25-jarigen in de probleemwijken ligt het cijfer rond veertig procent.

Volgens de socialistische oppositieleider François Hollande laten de nieuwe incidenten zien dat er een „diepe sociale crisis is waar niets aan gedaan is”. Ex-presidentskandidate Ségolène Royal riep deze week op tot ‘een nationaal pact’. Ex-minister van de voorsteden Azouz Begag zegt dat president Sarkozy de afgelopen jaren haat heeft gezaaid in de voorsteden met polariserend optreden. Jacques Myard, afgevaardigde van de centrum-rechtse UMP, ziet in de relschoppers juist een anti-Frankrijk, een soort vijfde colonne van vijandig gezinde buitenlanders. Nieuwe investeringen in sociale begeleiding en werkgelegenheid hebben geen zin meer, vindt hij. „Snel naar militaire kampen sturen, die jongens.” President Sarkozy vindt dat rellen en sociale crisis niet met elkaar verward moeten worden. Wie van relschoppers helden maakt, bevordert een ‘voyoucratie’, een boevenstaat, zo zei hij donderdag tegen 2.000 gendarmes in Parijs.

Evry, half november. In het stadhuis zit de grote zaal vol gemeentebestuurders, sociaal werkers en inwoners van de wijk Le Bois Sauvage. Vooraan zit Marcela Perez, van de organisatie Permis de Vivre la Ville. Een van de 150 geregistreerde verenigingen die proberen het leven in de voorsteden te verbeteren. Permis de Vivre la Ville, begin jaren negentig opgericht onder de vleugels van Abbé Pierre, streeft ‘sociale vrede’ na. De organisatie is al jaren in drie wijken actief. In Le Bois Sauvage in Evry, in Anthony en in het 17de arrondissement in Parijs.

Perez organiseert feesten en culturele activiteiten in Le Bois Sauvage, met jongens en meisjes door elkaar. „Toen we een maaltijd buiten organiseerden, wilden de meisjes niet meewerken.” Nu werken alle kinderen samen.

Zoals aan het Lexik des Cités, waar Marcela Perez de drijvende kracht achter is. Vanavond wordt het boek gepresenteerd in de stad van herkomst.

Eerst is er toneel. Hishem Belghit (17) doet zijn nummer. Hij legt uit wat er mis in de Franse voorsteden. „Weet u hoeveel werkloosheid er in Frankrijk is? Te veel zeg maar. Die mensen zoeken iets om te doen. Dus ze zitten de hele tijd bij elkaar…” Achter hem op het podium zetten twee donkere jongens hun capuchons op. Gegniffel in de zaal. Ja, zo zien die angstwekkende schoffies uit de migrantenvoorsteden er uit.

Hishem gaat verder over de doos van zes. Nu komt de Lexik des Cités van pas. Bij de b, Boîte de Six: politiebusje. Dat heeft even veel zitplaatsen als een doosje kipnuggets. Hartelijk gelach in het gemeentehuis.

De politie is een van de meest voorkomende begrippen in het Lexik, nog vóór verliefdheid en migratie. Zo is er ‘chtar’ dat zowel puistje als agent betekent. Of ‘comico’. Dat betekent het commissariaat, het politiebureau waar een elke jongen wel eens een nachtje doorbrengt. Cédric Nagau heeft de Comico getekend als nachtclub, inclusief knipperend uithangbord.

Rellen kunnen in de Franse voorsteden overal beginnen, op elk moment. Dat zegt Manuel Valls, burgemeester van Evry en een van de opvallendste veertigers in de Parti Socialiste. Hij staat te trappelen om als een van de nieuwe leiders de vernieuwing van de Franse socialisten op zich te nemen. De Sarkozy van links wordt hij soms genoemd – een aanduiding die ook duidelijk maakt dat hij niet onomstreden is in zijn partij. Hij heeft zo zijn eigen visie op de „toenemende segregatie in de samenleving”. Twintig jaar voorkeursbeleid op het gebied van onderwijs, fiscaal regime en sociale begeleiding heeft de problemen niet opgelost. Volgens Valls mislukt de Franse aanpak door het centralisme van de staat, en het onvermogen om culturele en lokale verschillen te erkennen. „Het is een hogedrukpan die elk moment kan ontploffen”, zegt hij.

Deze week was het weer zover. „Het zal niet de laatste uitbarsting blijken”, zegt Valls. „Daarvoor is de malaise te groot.” Andere burgemeesters van links en rechts uit de voorsteden met probleemwijken praten net als hij. „We hebben te maken met problemen waarvoor je jaren nodig hebt”, zegt Yves Jégo, woordvoerder van Sarkozy’s partij UMP en zelf ook burgemeester in een probleemstad.

De afgelopen maand verschenen alarmerende rapporten. In de vorige regering, onder leiding van Dominique de Villepin, zette minister Borloo, toen van Grotestedenbeleid, een tienjarenplan op om probleemsteden af te breken en opnieuw op te bouwen. ▶ ▶ ▶

▶ ▶ ▶ Twee jaar later lopen de plannen al fors achter.

De Franse rekenkamer kwam deze maand tot de conclusie dat door „verspilling en inefficiëntie” miljarden euro’s niet het gewenste effect hebben in de banlieue. Subsidies aan verenigingen komen vaak pas binnen als de club al is opgeheven wegens schulden.

Ondertussen wint de maffia terrein. Volgens de inlichtingendiensten neemt het wapenbezit in probleemwijken toe. Vooral rond woontorens waar de handel in drugs floreert. De oproerpolitie oefent in stadsguerrilla in nagebouwde voorsteden – met wapens. Deze week kwamen die oefeningen van pas.

Le Bois Sauvage is niet de beruchtste wijk van Evry. Buurwijk Les Pyramides wel, daar waren in 2005 veel rellen. De woontorens worden omringd door straten met eengezinswoningen die door hekken zijn afgeschermd. Op tweehonderd meter van elkaar staan twee lagere scholen. De kinderen uit de huizen zitten op de ene school, die uit de flats op de andere. De wijk wordt herbouwd.

Het is herinneringsdag op deze zaterdagmiddag. Geen officiële herinneringen en herdenkingen, had Marcela Perez, van Permis de Vivre la Ville tevoren gezegd. Ook geen verslagen van rellen en incidenten. „Gewoon wat anekdotes, van de mensen zelf.” Dat blijkt neer te komen op films over projecten die Permis de Vivre in deze wijk heeft georganiseerd.

Banketten op straat, tussen de torenflats. Dansoptredens op beton. „Kijk. Dizis la Peste voordat hij beroemd was.” Twaalf jongens kijken gefascineerd toe. Disiz la Peste is een van de bekendere rapsterren van Frankrijk. We zien jongens rappen over Senegal. Een modeshow met jongens en meisjes uit de buurt als mannequins.

Imane Rajef (19) is een van de sterren in veel films en ze zat in de redactie van het Lexik des Cités. Lang niet alles is ten goede veranderd, zegt ze. De verhouding met de maatschappij is juist moeilijker geworden. Niet door de rellen van 2005. „Hét moment waarop alles veranderde is 11 september 2001 geweest.” Sindsdien is alles minder vanzelfsprekend. Geloof, afkomst, de band met Frankrijk staan onder druk. Burgemeester Valls sloot in 2003 eigenhandig een supermarkt die alleen nog maar halal produkten verkocht.

Trots zijn op waar je vandaan komt, hoort erbij, zegt Marcela Perez. „De sleutel tot verbetering ligt op microniveau. Je moet leren je te vermaken. Samen dingen doen zonder voortdurend in een spanningsveld van achterstand te verkeren.” Ze vertelt hoe geïrriteerd ze is door de aandacht voor ‘de’ banlieue na de rellen in Villiers-le-Bel. „Wat daar gebeurt, moet je zien in de context van de microkosmos in zo’n stad. Die jongens zijn elke dag samen, als een grote hypergevoelige familie. Een ongeluk in eigen kring zorgt voor grote beroering.”

Burgemeester Manuel Valls zegt, als hij het Lexik des Cités in ontvangst neemt, dat hij niet meer weet hoe hij de banlieue moet noemen. Probleemwijken, ontwikkelingsgebied. „Ik zeg maar gewoon de toekomst van Frankrijk.”

Hishem Belghit zou die toekomst kunnen zijn. Mensen moedigen hem aan om verder te gaan als acteur. „Ik zou wel willen”, zegt hij. „Maar je kiest niet hoe je geboren wordt.” Hij doet binnenkort eindexamen. Hij wordt elektricien. ◀