Boeken flat in kerk

De boekhandel van Selexyz in Maastricht is deze week bekroond met de belangrijkste Nederlandse interieurprijs. De winkel is gevestigd in een kerk.

Een fietsenflat kent Nederland al een jaar of zes. Bij het Centraal Station in Amsterdam ligt sinds 2001 een fietsenstalling van drie verdiepingen in het water, naar een ontwerp van architectenbureau VMX. Maar nu heeft Nederland, sinds bijna een jaar, ook een boekenflat. Hij staat in de Dominicanerkerk in het centrum van Maastricht, een gotisch gebouw uit de dertiende eeuw dat nu dienst doet als winkel van de boekhandelketen Selexyz.

De zwarte boekenflat is het opvallendste onderdeel van de verbouwing tot boekhandel door Merx + Girod architecten. Handel is niet de eerste andere bestemming dan een religieuze voor de simpele, driebeukige kerk. Tot 1795 gebruikten de Dominicaner monniken het gebouw, daarna diende het onder meer als stadsmagazijn, concertzaal, tentoonstellingshal, bierhal en fietsenstalling.

Merkx + Girod, bekend van onder meer de verbouwingen van de HEMA aan de Nieuwendijk in 1999 en het Concertgebouw in Amsterdam, kregen van Selexyz de opdracht om het winkeloppervlak van de kerk te vergroten van 750 vierkante meter tot 1.200 vierkante meter. Moeilijkheid hierbij was dat deze vergroting op geen enkele manier de kerk zelf mocht aantasten. Bij de verbouwing van monumenten als de Dominicanerkerk geldt immers de regel van ‘reversibiliteit’. Dit wil zeggen dat iedere ingreep gemakkelijk ongedaan gemaakt moet kunnen worden.

Merx + Girod kozen voor een even simpele als rigoureuze oplossing: heel de nieuwe inrichting van de kerk staat los van het bestaande gebouw, ook de boekenflat. Vijf machtige zuilen van de rechterbeuk doorboren de flat, maar zijn door leegtes omgeven.

De boekenflat is een gebouw in een gebouw. Dit verschijnsel is, misschien niet toevallig, overigens herhaald in het naburige nieuwe winkelcentrum Entre Deux, een door Arn Meijs architecten ontworpen haakvormige passage die door zijn traditionele vormgeving herinneringen oproept aan de 19de-eeuwse galeries in Parijs. Hier staat op de hoek van de haak een reusachtig, archetypisch huis met puntdak van bloedrode bakstenen, dat afkomstig lijkt uit een van de architectuurfantasieën van de Italiaanse architect Aldo Rossi (1931-1997).

Ook de boekenflat in de Dominicanerkerk doet denken aan een beroemd ontwerp uit de architectuurgeschiedenis. Gezien vanuit de andere, opengelaten zijbeuk is de boekenflat een indrukwekkende, drie verdiepingen hoge boekenwand en lijkt zo een verre echo van de nooit uitgevoerde bibliotheek van de Franse revolutie-architect Etienne-Louis Boullée (1728-1799), een krankzinnig grote hal met een tongewelf met aan weerszijden boekenwanden van tientallen meters hoog.

Het wonderlijke van de boekenflat is dat het meer is dan een simpele, efficiënte vergroting van het vloeroppervlak. Hoewel het gevaarte meer dan een zijbeuk beslaat en dus eigenlijk een grove inbreuk is op de indrukwekkende ruimte van de Dominicanerkerk, zorgt het juist hierdoor voor een letterlijk ongekende ervaring van een gotische kerk. Wie de trappen naar de bovenste verdieping van de boekenflat op gaat, komt op plekken die normaal gesproken alleen zijn weggelegd voor bouwvakkers en restauratoren. Aan de ene zijde van de boekenflat bevinden de bezoekers zich hier vlak onder de ribben van de kruisgewelven. Aan de andere kant van de flat staan ze ongeveer halverwege het hoge middenschip en kunnen ze de gerestaureerde maar nog altijd fragmentarische plafondschilderingen goed bekijken die vanaf de begane grond nauwelijks waarneembaar zijn. Ongekend mooi is ook het ongebruikelijk hoge uitzicht vanaf de flat op de apsis, de halfronde ruimte achter in de Dominicanerkerk.

In de rest van de kerk is, als contrast met de boekenflat, het meubilair juist laag gehouden. Vrijstaande boekenkasten die de hoge gotische ruimte bederven zijn er niet, ze staan allemaal tegen de wanden. De vloer is gevuld met lage, steeds anders gevormde tafels van verschillende plaatmaterialen waarop stapels boeken liggen uitgestald. Ook technische installaties bederven de ruimte niet. Alles wat met verwarming en luchtverversing te maken heeft, is onder de grond weggestopt, maar zorgt toch voor een aangenaam klimaat in de hoge kerk.

In de apsis, waar eens het altaar stond en priesters het lichaam en bloed van Christus tot zich namen, is nu een koffiebar gevestigd. De bar zelf staat half in het middenschip, de banken en zitjes met ronde tafels zijn langs de halfronde wand van de apsis gezet. In het midden van de apsis staat het enige nieuwe object dat verwijst naar de oorspronkelijke functie van het gebouw: een grote leestafel in de vorm van een kruis.