Rusland eert Stalins slachtoffers

In Rusland werden gisteren de naar schatting vijftien miljoen slachtoffers van de stalinistische terreur herdacht – ook door president Poetin. Hij ging naar een executieplaats, maar bleef weg bij de belangrijkste herdenking.

Kinderen houden kaarsen op tijdens een herdenkingsdienst voor Stalins slachtoffers in een kerk in Moskou. Foto Reuters Children hold candles during a memorial service in Moscow October 30, 2007. People gathered to pay their respects to millions people who were butchered under Soviet dictator Joseph Stalin. REUTERS/Alexander Natruskin (RUSSIA) REUTERS

Als de zwarte ballonnen een voor een worden losgelaten is het een minuut stil op het plein voor de Loebjanka, het voormalige KGB-hoofdkwartier, dat nu de opvolger FSB huisvest. In de kelders van dit dreigende gebouw werden in 1937 duizenden onschuldige mensen in opdracht van Stalin vermoord.

Hun kinderen, bejaarden inmiddels, staan zeventig jaar later met bloemen in hun hand rond een gedenksteen uit de Goelag-kampen van de Solovki-eilanden.

„Ik ben hier voor mijn vader, die in 1937 is opgepakt op beschuldiging van verraad van het moederland”, zegt een vrouw met oud verdriet in haar ogen. „We hebben hem nooit meer teruggezien. In 1956 is hij gerehabiliteerd.” Dan schuifelt ze naar voren, om haar bloemen op de steen te leggen.

Ondanks de kou is ze met zo’n duizend lotgenoten komen opdagen bij deze door mensenrechtenorganisaties georganiseerde ceremonie. Die vindt plaats ter gelegenheid van de Dag van de herdenking van slachtoffers van de repressie, zoals de 30ste oktober sinds 1991 officieel heet. Omdat de terreur dit jaar zeventig jaar geleden is, begon de plechtigheid al een dag eerder. Tijdens een twaalf uur durende ceremonie werden de namen van duizenden slachtoffers van de Stalinterreur voorgelezen. In totaal zijn er onder Stalin ten minste vijftien miljoen mensen door de Sovjetoverheid vermoord.

Ook president Vladimir Poetin neemt deze dinsdag actief deel aan de herdenking van 1937, al is hij niet bij de plechtigheid voor de deur van zijn vroegere werkgever de KGB maar is hij naar de executieplaats Boetovo, aan de rand van Moskou, gegaan. Hier werden in 1937 en 1938 twintigduizend mensen doodgeschoten. Poetin veroordeelt er in een toespraak de onderdrukking van de menselijke waarden door het communistische regime. Ook roept hij zijn politieke tegenstanders op zich constructief op te stellen in de komende verkiezingen en zegt hij te streven naar vreedzaam politiek pluralisme.

Hoewel Poetin voor het eerst sinds hij aan de macht is deelneemt aan de herdenking van de Stalinterreur, wordt zijn afwezigheid op het Loebjankaplein hem kwalijk genomen door de liberale politicus Grigori Javlinski, die vindt dat Poetin voor de gedenksteen uit Solovki had moeten kiezen en niet voor het monument bij Boetovo.

Ook krijgt Poetin ervan langs in de toespraak van Sergej Volkov, directeur van de Bond voor Slachtoffers van Politieke Onderdrukking. De Russische president is volgens hem verantwoordelijk voor de beroerde of geheel afwezige financiële compensatie voor de slachtoffers van de Stalinterreur.

Valentina Alenikova is ook voor haar vader naar het Loebjankaplein gekomen. Hij was een boer uit Vladikavkaz, de hoofdstad van Noord-Ossetië. Hij werd in 1937 gearresteerd omdat ze dachten dat hij rijk was, vertelt ze. „Hij kwam om in de kolenmijnen waar hij als dwangarbeider tewerk was gesteld.

„Pas in 1995 werd hij gerehabiliteerd en kregen we eindelijk te horen wat er met hem was gebeurd”, vertelt Alenikova. „Na zijn arrestatie ben ik met mijn broer en twee zusters naar Kazachstan verbannen. Pas in 1941 mochten we terug naar huis. Maar daar hadden we niets meer te zoeken, want dat huis was niet meer van ons.”

Afzijdig van de menigte staat de 52-jarige Nadja Zadarosjna. Ze haalt haar dossier uit haar tas, alsof ze bang is niet geloofd te worden. Dan vertelt ze met ingehouden tranen haar verhaal. Het is het relaas van een slachtoffer van latere repressie. „Mijn man en ik schreven gedichten tegen de Russische inval in Afghanistan in 1979, die we bij ons in Krasnodar uitdeelden”, zegt Nadja Zadarosjna. „Daarom zijn we in 1981 gearresteerd. Ik was acht maanden zwanger en moest samen met mijn kinderen van drie en één jaar oud de gevangenis in. Drie jaar kreeg ik, mijn man vier. Een van mijn kinderen is in de gevangenis omgekomen, door ze experimenten met drugs op hem hebben uitgevoerd.”

Diezelfde avond is er opnieuw een herdenkingsbijeenkomst bij de gedenksteen, dit keer voor de politieke gevangenen van nu.

Maar nu is de opkomst mager. Op het geïmproviseerde podium staan onder anderen ex-wereldkampioen schaken Garry Kasparov en ex-premier Michail Kasjanov, leiders van oppositiebeweging Het Andere Rusland. Ervoor houden vrouwen foto’s op van de olietycoon en Poetin-opponent Michail Chodorkovski, die gevangen zit. Er worden toespraken gehouden en de namen opgelezen van studenten, artsen, journalisten en wetenschappers die om hun politieke overtuiging in de gevangenis zitten. En er wordt regelmatig geroepen: „Vrijheid voor de politieke gevangenen.”

Als een oude man naar voren dringt en tegen de sprekers op het podium tekeer gaat, roepen omstanders om hulp van de politie. Twee agenten komen aanzetten. Ze pakken de man bij zijn schouders en voeren hem voorzichtig af.

Zoiets zou in de Sovjet-Unie ondenkbaar zijn geweest.