Leuke mop of serieuze zaak

De Tweede Kamer lijkt niets te voelen voor een Europees Burgerlijk Wetboek.

Dat komt er ook niet, meent staatssecretaris Timmermans. Maar toch...

Huurwoning in Utrecht. Ook het huurrecht valt onder het contractenrecht in het Europees Burgerlijk Wetboek. Foto Hollandse Hoogte/Rob Huibers Nederland, Utrecht, 07-09-2007. Loes Glandorff, student interieurarchitectuur aan de HKU (Hogeschool v d Kunsten Utrecht) legt de laatste hand aan een door buurtbewoners naar haar ontwerp ingerichte stijlwoning in jaren twintig stijl in het Hollandse Hoogte

De staatssecretaris voor Europese Zaken doet het af als een mop, de VVD stelt afwijzende Kamervragen, de SP zegt achteraf zich „zand in de ogen te hebben laten strooien”. De harmonisatie van het consumentenrecht, die volgens verontruste juristen een ‘Europees Burgerlijk Wetboek’ zal baren, heeft voor verwarring gezorgd. En voor ophef. Wil de Europese Commissie nu wel of niet zo’n Europese Code Civil invoeren, onder dekking van nieuwe consumentenrichtlijnen?

Staatssecretaris Timmermans (PvdA) ontkent het met klem. „Kent u die mop van het Europees Burgerlijk Wetboek? Nou, dat komt er niet.” Nederland wil het niet en er is ook feitelijk geen sprake van, zegt hij. Er is niet meer in de maak dan een zogeheten ‘Gemeenschappelijk Referentiekader’. Te beschouwen als een facultatief handboek dat algemene principes zal bevatten, zoals contractsvrijheid, pacta sunt servanda (nakomingsplicht) en het principe van de goede trouw. Er zullen definities van overeenkomst, schade(vergoeding) en modelbepalingen in staan. In beginsel technische materie, bedoeld om de interne markt beter te laten werken. Huis-, tuin- en keukenrecht over zaken als koop, huur, lease en postordering.

Voor Brussel vertrouwd en onomstreden terrein. Maar heus niet bedoeld als een Europees Burgerlijk Wetboek, zegt Timmermans. De Europese Raad legde dat in 2005 ook politiek vast. In april 2007 is dat door de Europese ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken ook nog eens uitgesproken. „Zij concludeerden ook dat het project van de Commissie niet moet leiden tot een bindend instrument. Van een Europees Burgerlijk Wetboek is dus geen sprake”, aldus de staatssecretaris.

Bindend of niet-bindend, daar gaat het over. Maar volgens veel juristen is dat verschil alleen optisch. Als er een ‘facultatief’ wetboek wordt geschreven dan kan dat vanzelf zo gezaghebbend worden dat de marge voor de politiek verdwijnt. Officieel zegt de Commissie het project te zien als „een hulpmiddel bij het opstellen van nieuwe richtlijnen of verordeningen”. En voor rechters „bij het interpreteren van voorschriften en begrippen die in het communautaire recht voorkomen”.

Van een ‘facultatief’ wetboek dat vanzelf tot leven komt, is de toenemend eurosceptische Tweede Kamer niet gediend. De stemming was daar voor de zomer al omgeslagen. Zo min mogelijke ingrepen in Nederlandse juridische gebruiken en gewoonten die hier prima functioneren, is het argument van de meeste fracties. Het idee van de Commissie om bijvoorbeeld milieuovertredingen verplicht via het strafrecht af te handelen, werd afgewezen. In Nederland gebeurt dat, naar volle tevredenheid, met bestuursboetes.

Eerdere ervaringen met Brusselse richtlijnen op het terrein van erfrecht waren de Kamer ook slecht bevallen. Ze zijn braaf geïmplementeerd, maar „het waren geen verbeteringen”, zegt justitiewoordvoerder Fred Teeven (VVD).

De Kamer gaf minister Hirsch Ballin (Justitie, CDA) mee dat er ook niet gesleuteld moest worden aan het Nederlandse personen- en familierecht. En al helemaal niet aan het huwelijksvermogensrecht, zoals ook het geval leek. „Daar hebben we de vloer mee aangeveegd”, zegt Jan de Wit (SP). Het kabinet zegde het toe.

Teeven zegt nu dat het ‘Gemeenschappelijk Referentiekader’ juridisch bredere implicaties heeft die politiek ongewenst zijn. Behalve op uitlatingen van juristen in deze krant, wijst hij ook op een recent interview in het vakblad voor ambtenaren PM Europa met de Duitse hoogleraar Christian von Bar uit Osnabrück. Deze wordt beschouwd als de inspirator van de Europese Code Civil, een project dat onder meer door NWO wordt gesponsord. Het omvat inmiddels tien stevige, ‘strikt academische’ wetboeken – zeven ervan gaan eind dit jaar naar de Commissie.

Von Bar zegt dat het consumentenrecht inderdaad past in het plan een Europees Burgerlijk Wetboek in te voeren. Die term wordt alleen vermeden om geen slapende honden wakker te maken. Het totale project is zo groot, dat er daarom geen uitgesproken politieke steun voor komt.

Volgens Teeven mikt de Commissie met dit ‘studieproject’ vooral op het Europees Hof van Justitie, dat niet zal wachten op formele besluitvorming door de raad van ministers. De uitleg van Timmermans, ‘het komt er niet’, noemt hij „nogal makkelijk”. Invoering zal sluipend gebeuren, via jurisprudentie en richtlijnen.

Teeven denkt dat hierdoor binnen vijf jaar een stelselherziening van het Nederlands burgerlijk recht te verwachten is, dat nog in 1992 helemaal is vernieuwd. Dan gaat het om onderwerpen als pacht en hypotheek. „Maar ook om adoptie door homoparen, euthanasie en dergelijke.”

SP’er De Wit zegt dat er snel een debat met de minister moet komen. „Het is mij wel duidelijk dat dit linksom of rechtsom invloed zal krijgen. Dit zou zomaar kunnen gaan werken.”

Volg de wetenschappers die het Europese contractenrecht formuleren op www.acquis-group.org en www.copecl.org Het eerdere artikel over het EBW is nog na te lezen via nrc.nl/europa