Jacht op mensenjagers

Zaterdag spreekt dr. Bart Knols over malariamuggen op het publieksfestival ‘Zuigers en Prikkers’ in Wageningen.

Elke 30 seconden sterft er iemand aan malaria. Malariamuggen ruiken hun slachtoffer van verre. „Als nomadische herders omringd door hun koeien in het veld liggen te slapen, vliegen die muggen dwars door de kudde heen, op zoek naar mensenbloed”, vertelt Bart Knols. Hij onderzoekt geurvallen om malariamuggen weg te lokken. „Een westerse toerist heeft aan één besmette mug genoeg om malaria te krijgen. Maar de Afrikaanse bevolking wordt voortdurend gestoken en bezit een zekere weerstand. Minder muggen betekent dan minder ziektedruk, minder malariabesmetting en meer overlevingskans voor jonge kinderen.”

Waar komt zo’n mug op af?

„In elk geval op koolzuurgas, maar dat is niet zo specifiek, dat ademt een koe, een hond of een kip ook uit. En op de geur van oud zweet, met ammoniak en melkzuur. Ook sommige vetzuren, met korte ketens, hebben grote aantrekkingskracht. Een mens verspreidt een palet van ruim driehonderd geurstoffen. We willen de geurcomponenten waarop de muggen het meest reageren in zo’n geurval stoppen. We gieten de juiste vloeistoffen in een plastic zakje, waaruit de geuren geleidelijk vrij komen. De val pompt twee luchtstromen tegen elkaar in. De ene luchtstroom blaast de lokgeuren naar buiten, de andere luchtstroom zuigt de muggen met hoge snelheid naar binnen en houdt ze vast achter een stukje gaas, zoals het filter van je stofzuigerzak. Met dit systeem testen we allerlei geurstoffen. We doen veldonderzoek in Tanzania, Kenia en Gambia, met steun van de Bill en Melinda Gates Foundation.”

Hoe ruiken die muggen precies?

„Ze hebben een ultragevoelig reuksysteem, met geurreceptoren op hun antennen en monddelen. Als ze het juiste geurmengsel ruiken, vliegen ze daar volautomatisch op af. We hebben uitgezocht hoe dat reuksysteem is opgebouwd. We kennen de receptoreiwitten en zoeken nu gericht naar geurstoffen die daarbij passen. We testen op elektrofysiologisch niveau of de antenne op een geurstof reageert. Als de mug de component herkent, geven de neuronen een signaal af naar de hersenen: ‘Mensenbloed! Vlieg erop af!’ Maar muggen ruiken ook allerlei andere dingen, zoals de poeltjes waarin ze hun eieren leggen en hun voedselplanten. Daarom doen we ook gedragstesten. We laten de muggen in windtunnels vliegen, waar we experimentele geuren inblazen. En we doen veldonderzoek.”

Heeft u zelf al eens malaria gehad?

„Al negen keer. Ik heb er genoeg kinderen aan zien sterven. Dat motiveert je. Ik heb zelf ook kinderen.”

Marion de Boo

Dr. Bart Knols spreekt zaterdag op het publieksfestival ‘Zuigers en Prikkers’ bij het twintigjarig bestaan van de groep Medische en Veterinaire Entomologie van de Wageningen Universiteit. Binnenhaven 7, Wageningen. 11-17 uur. Meer info: www.zuigersenprikkers.nl