Verkeerd bezoek aan Guantánamo

Nederlandse volksvertegenwoordigers van de VVD, PvdA, SP en PVV zijn net teruggekeerd van een bezoek aan de Amerikaanse marinebasis Guantánamo. Doel was kennis te nemen van de situatie in het detentiecentrum waar honderden vermeende terroristen gevangenzitten, verreweg de meesten zonder aanklacht en zonder proces. Directe contacten met de gedetineerden waren niet toegestaan.

Dit bezoek staat in het perspectief van de groeiende internationale kritiek op Amerika over de wijze waarop de gedetineerden op Guantánamo worden vastgehouden en behandeld in strijd met basisnormen van mensenrechten en internationaal humanitair recht waaraan ook de VS gebonden zijn. De uitnodiging aan de Nederlandse parlementariërs paste in de Amerikaanse campagne het negatieve beeld over Guantánamo te verzachten. Een stoet van Amerikaanse en buitenlandse politici, journalisten en andere opiniemakers is aan het bezoek voorafgegaan. Ook Arnon Grunberg berichtte over zijn bevindingen in deze krant.

Naar ik heb begrepen, hebben vertegenwoordigers van andere Nederlandse politieke partijen er zich niet toe willen lenen deel te nemen aan deze publiciteitstrip. Zij hebben gelijk. Wil men werkelijk de situatie van gedetineerden onderzoeken, dan is een door de autoriteiten geregisseerde rondleiding ontoereikend en zal men met gedetineerden rechtstreeks in contact moeten treden.

Als speciaal rapporteur der Verenigde Naties tegen martelingen heb ik in de jaren 2003 en 2004 bij herhaling de Amerikanen verzocht mij op Guantánamo toe te laten voor een onderzoek naar de behandeling van de gedetineerden. De zaak werd almaar getraineerd en ik kreeg geen uitsluitsel.

Om tegemoet te komen aan voortdurende publieke druk, kregen mijn opvolger, Manfred Nowak, en enkele van zijn collega-rapporteurs in 2005 toestemming een eendaags bezoek te brengen aan Guantánamo. Evenwel, de Amerikanen weigerden een van de basisregels van gevangenenonderzoek te honoreren, namelijk directe interviews met gedetineerden zonder aanwezigheid van derden. Terecht besloten de VN-rapporteurs onder deze omstandigheden van het bezoek af te zien en brachten zij rapport uit op basis van buiten Guantánamo vergaarde informaties.

Het wordt vaak over het hoofd gezien dat Guantánamo niet meer en niet minder is dan een onderdeel van een netwerk van bekende en onbekende (geheime) detentiecentra. Eén daarvan is Bagram in Afghanistan. Volgens mijn informaties was aldaar de situatie van de onder Amerikaanse controle staande gedetineerden nog een stuk onmenselijker dan op Guantánamo. Nu Nederland zo betrokken is bij Afghanistan zouden de Nederlandse Guantánamo-gangers er goed aan doen zich in Bagram op de hoogte te stellen.