Spanje’s moeizame weg van de vergiffenis

Terwijl in Rome dit weekeinde 498 Spaanse geestelijken, velen slachtoffer van de dictatuur van Franco, zalig werden verklaard, debatteert Spanje over een wet die een nieuw licht moet werpen op de Burgeroorlog.

Het Sint-Pietersplein in Rome barstte gisteren uit zijn voegen door de veertigduizend, merendeels Spaanse toeschouwers die de grootste zaligverklaring uit de kerkgeschiedenis bijwoonden. Het ging om 498 Spaanse geestelijken die werden vermoord in de Spaanse Burgeroorlog. Deze „Martelaren van de Twintigste Eeuw” werden met „grote vreugde” onthaald door de Spaanse bisschoppenconferentie.

Maar in Spanje riep de megazaligverklaring de afgelopen weken wisselende reacties op. De kerk wordt verweten zijn rol van slachtoffer aan te zetten, terwijl er nooit excuses zijn gemaakt voor de steun aan de fascistische dictatuur van Franco (1939-1975). Bovendien komt de zaligverklaring juist enkele dagen voordat de socialistische Spaanse regering een van zijn meest omstreden wetten door het parlement loodst. De Wet op de Historische Herinnering beoogt eerherstel voor en steun aan de slachtoffers van de Spaanse Burgeroorlog en het regime van Franco dat erop volgde.

De wet maakt een einde aan de straatnamen die de helden uit het leger van Franco eren en de resterende standbeelden van de dictator die her en der verspreid staan over Spanje. Ook de bekende fascistische herinneringsplakkaten moeten uit de kerken verdwijnen, als die hun staatssubsidies willen behouden. Het graf van Franco in de bergkathedraal boven Madrid mag niet meer worden gebruikt voor het jaarlijkse eerbetoon rond de sterfdag van de dictator.

De wet leidde de afgelopen maanden tot protest van de conservatieve Partido Popular (PP) en de Spaanse kerkleiding. „Weer naar het verleden kijken is nutteloos en ongewenst”, verklaarde Francisco Pérez, bisschop van Pamplona, namens zijn collega’s. „Zapatero wil alleen maar oude wonden openhalen”, zei de woordvoerder van de PP. De Spaanse premier, wiens eigen grootvader als legerkapitein werd gefusilleerd door de troepen van Franco, is volgens hem „geobsedeerd” door het verleden.

De conservatieve europarlementariër en ex-minister van Binnenlandse Zaken Jaime Mayor Oreja ging nog een stapje verder. „Waarom zou ik het regime van Franco veroordelen?”, vroeg hij zich af. „Waarom zou ik iets veroordelen dat boven elke twijfel verheven was voor een groot deel van de Spanjaarden?” Onder Franco was het helemaal zo slecht nog niet, aldus Mayor Oreja. In het Baskenland waar hij opgroeide waren de leefomstandigheden zelfs „buitengewoon prettig”.

De kerk en het conservatieve deel van Spanje zijn vooral kwaad omdat tijdens de overgang naar de democratie, bekend als de Transitie, afgesproken werd om het verleden te laten rusten. Er kwam geen bijltjesdag, processen werden niet herzien, rechters en beulen hoefden geen verantwoording af te leggen. Links Spanje liet pragmatisme prevaleren boven het vereffenen van oude rekeningen. Rechtse Spanjaarden wilden zo snel mogelijk voor goede democraten doorgaan en niet herinnerd worden aan hun rol in de dictatuur. Dit gold ook voor de kerk, die nauw verbonden was met het ‘nationaal-katholicisme’ onder Franco.

„De Transitie bracht wel democratie, maar liet mijn grootvader in een greppel liggen”, aldus Emilio Silva, die een vereniging leidt die nabestaanden helpt bij het terugvinden van hun gefusilleerde voorouders. De grootvader van Silva was actief binnen de links-republikeinse beweging en werd daarvoor in 1936 door de troepen van Franco doodgeschoten. Terwijl de aanhang van Franco zijn slachtoffers al jaren geleden opgroef en met eerbetoon bijzette, liggen tienduizenden Republikeinse slachtoffers nog steeds begraven in anonieme massagraven. Alleen al in Andalusië, de enige regio waar een telling plaatsvond, liggen meer dan 35.000 slachtoffers in massagraven.

De nieuwe wet gaat Silva lang niet ver genoeg. Zo is het de vraag of de overheid veel geld vrijmaakt voor het ruimen van de massagraven die over heel Spanje verspreid liggen. „Wat Mayor Oreja heeft gezegd zou net als in Duitsland strafbaar moeten zijn als apologie van een dictatuur. Dat regelt de wet helaas niet. Maar ik ben blij met het debat dat de wet heeft losgemaakt”, aldus Silva.

„De kerk wil geen gewetensonderzoek”, zo verklaart historicus Julian Casanova de felle reactie van de Spaanse bisschoppen. Casanova schreef een boek over de collaboratie van de katholieke kerkleiding met het bewind van Franco. „Ze onderstreept nu eenzijdig zijn rol als slachtoffer en niet die als dader.” Onder de zaligverklaarden bevinden zich uitsluitend geestelijken die door Republikeinen werden vermoord.

De voorzitter van de Spaanse bisschoppenconferentie, monseigneur Ricardo Blázquez, benadrukte aan de vooravond van de zaligverklaring dat het voorbeeld van de „martelaren” een „respectvolle samenleving” stimuleert. „Als zij vergiffenis gaven tijdens hun sterven, kunnen ook wij de weg van vergiffenis bewandelen”, aldus de Spaanse kerkleider.

Meer over de Spaanse Burgeroorlog: go2war2.nl/artikel/606/1

Rectificatie / Gerectificeerd

In het intro bij het artikel Spanje's moeizame weg van de vergiffenis (NRC Handelsblad, 29 oktober, pagina 4) staat dat "in Rome 498 Spaanse geestelijken, velen slachtoffer van de dictatuur van Franco, zalig werden verklaard". Onder de zaligverklaarden bevonden zich uitsluitend geestelijken die door ongeregelde Republikeinse groepen werden vermoord. Sommigen collaboreerden met het bewind van Franco.