Wheelen en dealen, maar nu over geld en shag

Het kabinet wil zwervers in de vier grote steden van straat af hebben. Door ze op te sluiten in een kliniek in het Drentse dorp Beilen bijvoorbeeld. Nu zijn ze dikker, schoner, rustiger.

Beter worden hoeft er niet. In een gerenoveerde zusterflat in het Drentse dorp Beilen moeten de bewoners – verslaafd, psychotisch, thuisloos – leren ’s nachts te slapen en overdag schone kleren te dragen. Tafeldekken, leren hoe de wasmachine werkt. Misschien leren omgaan met geld. Of: met z’n allen naar de winkel op het terrein en dan een ander laten voorgaan.

Ze zitten op de afdeling Duurzaam Verblijf, zoals de gesloten psychiatrische kliniek in Beilen heet, omdat het vorige kabinet met de vier grote steden heeft afgesproken dat in 2012 minstens 60 procent van de zwervers van straat moet. Ze moeten worden opgevangen, desnoods met dwang, als ze lijden aan psychoses. En voor heel lange tijd, als ze ook verslaafd zijn en al uit meerdere klinieken zijn weggestuurd.

Utrecht en Den Haag vangen deze zwervers nu op in eigen stad. Voor Amsterdam en Rotterdam werd de opvang aanbesteed. In die aanbesteding stond dat ze in „een landelijke omgeving”, moesten worden behandeld. De GGZ Drenthe won dat, samen met Verslavingszorg Noord Nederland. De kliniek ligt in een landelijke omgeving met eromheen een hek met beveiligingscamera’s. De bewoners mogen alleen onder begeleiding naar buiten.

Een van de bewoners zwierf achttien jaar door de straten van Rotterdam. Bedelde bij een winkelcentrum om geld voor heroïne. De ouders van een ander stuurden hem op zijn dertiende naar een internaat, nadat hij van vijf scholen was gestuurd. Zijn haar is rood met groen. Op zijn zwarte T-shirt staat: sick bastard. Hij verbleef in een opvanghuis. Een kraakpand. Een cel. Toen hij geen huis meer had keek hij overdag tv in een dagverblijf. Aan het eind van de middag ging hij naar de bibliotheek, stripboeken lezen. Een uur op straat en dan met de bus naar het nachtverblijf.

De meesten zitten er nu bijna een jaar. Amsterdamse en Rotterdamse psychiaters verklaarden – soms op voordracht van politie of gemeente – dat deze mensen een gevaar waren voor zichzelf. ‘Zelfverwaarlozing’, ‘Maatschappelijke teloorgang’, oordeelden ook de rechters en ze werden in een ambulance naar Beilen gereden. Daar werden ze getest op schildklier- en infectieziekten, kregen een lichamelijk onderzoek, werden op drugs gecontroleerd. Zij die aan heroïne waren verslaafd kregen methadon. Schulden werden gesaneerd.

Er zijn zes gangen met elk zes kamers, een gezamenlijke woonruimte en een keuken. Elke kamer heeft een bed, een tafel met stoelen en een televisie. Onder toezicht kunnen de bewoners in de winkel frisdrank of sigaretten kopen. Er is een gymzaal en een ruimte waar ze kunnen schilderen, timmeren, borduren. Ze groeven een vijver in de binnentuin.

Je moet ze zinvol bezig houden, zegt Wijnand Mulder. Hij kent de bewoners uit Amsterdam, toen zij er zwierven en hij er psychiater was. Nu is hij psychiater in Beilen. „Voor je het weet zijn ze weer aan het wheelen en dealen over shag. Ze zijn gewend om over alles te onderhandelen. Ik leen jou sigaretten tegen honderd procent rente. En dan ruzie.”

Nu wonen er 33 mannen en 3 vrouwen, maar als de gemeente – ondanks protesten van buurtbewoners – de vergunningen verleent, zullen er naast de kliniek, op een terrein dat is ingeklemd tussen een woonwagenkamp en een woonwijk, 120 psychiatrische patiënten verblijven, wonen en werken.

In de aanbesteding hield GGZ Drenthe er nog rekening mee dat de meeste bewoners wel voor altijd in Beilen zouden blijven, maar al gauw bleek dat de bewoners jonger (de jongste is 22) en minder bedlegerig waren dan ze hadden voorzien. De ziekenkamers werden vervangen door gewone kamers. En nu, na bijna een jaar, blijkt ook nog eens dat de bewoners het beter doen dan verwacht. Ze zijn dikker, schoner, rustiger. De rechtbank in Assen heeft tot nu toe alle rechterlijke machtigingen van alle bewoners verlengd, maar dat is niet vanzelfsprekend.

„Het is het spanningsveld waarin we werken”, zegt Wijnand Mulder. „Als we op tijd voorzien dat het met iemand beter gaat, sturen we hem terug naar een kliniek in de stad. Kijken hoe het daar gaat. Valt diegene terug in zijn oude bestaan, dan hebben we nieuwe argumenten om hem op te nemen.”

Maar zodra blijkt dat iemand het evengoed ergens anders redt, moet hij weg uit Beilen. De opvang van één bewoner kost er 350 euro per dag, meer dan twee keer zo veel als een plaats in een gewone psychiatrische kliniek.

Wat kunnen hulpverleners in Beilen wat ze in Rotterdam of Amsterdam niet kunnen?

„GGZ Drenthe had in de aanbestedingsbrief goed beschreven wat ze met deze mensen wilde bereiken en hoe het er fysiek uit zou zien: een gesloten setting met een hek eromheen, aandacht voor de allochtone component”, zegt Johan Breukels, hij is hoofd van de afdeling persoonsgerichte zorg bij de GGD Rotterdam en hielp mee de inschrijvingen te beoordelen.

Was het een voordeel dat de kliniek van GGZ Drenthe in een landelijke omgeving ligt? „Jazeker. Het is een behoorlijk voordeel deze mensen buiten de directe stedelijke invloed te houden. Een voorziening als deze is op de Coolsingel moeilijk te realiseren. Als ik van instellingen hier soms hoor hoe moeilijk het is dealers buiten de deur te houden...”

In Drenthe kan sneller worden gebouwd, voor minder geld en hebben bewoners meer ruimte om buiten te wandelen. „Als je in Amsterdam een stap buiten de deur van een kliniek zet sta je zo midden in de scene”, zegt Mulder. Bovendien is in de grote steden te weinig capaciteit. „Als er aan de voordeur iemand aanklopt moet er aan de achterkant iemand uit.”

„We willen gewoon dat deze mensen het hier goed hebben”, zegt Ina Huesken, divisiedirecteur bedrijfsvoering van GGZ Drenthe. „Jarenlang heeft niemand naar hen omgekeken. Ze werden winkels uitgestuurd omdat ze stonken. Er is honderd keer gevraagd om een identiteitsbewijs. Omdat ze die niet konden tonen, kregen ze er boetes voor. Hier krijgen ze persoonlijke aandacht en een eigen kamer met sleutel.”

De man die bedelde om geld voor heroïne, spaarde een leren jas bij elkaar. Soms wil hij weg, soms wil hij blijven. Dat de man met rood/groen haar (37) er zit, is een misverstand, zegt hij. Toen hij zei dat hij stemmen hoorde, loog hij. Hij wil terug naar de stad. Een bandje oprichten. Blowen. Stripboeken lezen.