Bloeddrukgeluid

Karel Knip

Fotodienst NRC Handelsblad NRC Handelsblad

Doktertje spelen? Een beetje wel eigenlijk. Bij de Hema lagen tussen de damesdingetjes intrigerende elektrische toestellen die bij nadere inspectie bloeddrukmeters bleken te zijn. Niet veel groter dan de elektronische thermometers die een tijdje zo in de mode waren en niet eens zo heel veel duurder. Voor dertig euro kan een mens de hele dag zijn bloeddruk meten, vooropgesteld dat hij dat niet vaker doet dan eens per drie minuten, want dat schijnt niet goed te zijn.

Dus impulsaankoop gedaan. Het ongetwijfeld Chinese apparaatje uit zijn brekelverpakking gewrongen, de twee minibatterijen om en om in hun bedje gelegd en de ‘bloeddrukmonitor’ aangesloten zoals voorgeschreven. Dat is: om de pols met behulp van de opblaasbare manchet-met-klittenband die zo bekend is van de gewone bloeddrukmeting rond de bovenarm door een gediplomeerde dokter.

Daarna op de knop gedrukt die alles vanzelf zou regelen. Die bracht een verrassend pittig pompje in werking dat de manchet volblies, totdat de bloedtoevoer naar de hand geheel was afgesloten. Daartoe brengt hij een druk in de manchet aan van wel 210 of 220 mm Hg (millimeter kwik), dat is zo’n 0,3 bar overdruk. Daarna laat hij de lucht weer langzaam weglopen. Het is tijdens dat langzaam leeglopen dat het toestel de twee kritische bloeddrukken opmeet die zo bekend zijn van de verhalen die men niet horen wil, de boven- en onderwaarde. De systolische en de diastolische druk.

De AW-meting bleek schitterend reproduceerbaar: driemaal achtereen precies dezelfde waarde. Pas bij de vierde meting werd duidelijk dat er een plakkertje met nepuitslagen op het kijkvenster zat. De eerste reële meting leverde daarna een bovenwaarde van 100 mm Hg, de tweede een van 205 mm Hg. Daarna hield de kleine Chinees het voor gezien. De ene keer verscheen ‘Err 1’ in het venster, de andere keer ‘Err 2’ en dat vervolgens in min of meer spontane afwisseling. Met ‘err’ geeft het toestel te kennen dat er een ‘error’ is in het functioneren of in het gebruik. Soms raakte het toestel in een toestand die op internet met ‘hunting’ wordt omschreven: de pomp jaagt de druk tot flink boven de 200 mm Hg, laat de manchet weer leeglopen, merkt dat er niets gemeten wordt, stuwt de druk weer op, laat hem weer zakken, enzovoort. De hand wordt daarbij een beetje paars.

Een bittere ervaring voor dertig euro. Het kan ook anders. Een paar jaar geleden verkochten winkels van het soort Intertoys, Bart Smit of Blokker aantrekkelijk geprijsde dokterskoffers waarin onder veel meer een stethoscoop zat die het echt deed. Qua uitvoering vergelijkbaar met de real stethoscope hier op de foto die uit het Science Museum in Londen komt. Ook die was niet zo duur, een pond of vijf. De stethoscoop zit zó eenvoudig in elkaar dat het niet de moeite loont om een namaak stethoscoop te maken die het niet doet. De meeste dokters weten dat niet.

Het AW-labo had uit de nalatenschap van een dode dokter al een urineweger en een handgedreven bloedcentrifuge overgenomen. Laatst was, zoals gemeld, ook een pH-meter in huis gehaald. Zo groeide het verlangen om een volwaardig medisch laboratorium in te richten. Niet om daarin vieze dingen te doen maar omdat fysiologisch onderzoek de belangstelling voor natuurkunde kan bevorderen. ‘Using physiology to teach physics’ heet dat op de site van de Fairfield University in Washington.

De stethoscoop heeft niet zo heel veel nieuwe inzichten opgeleverd. In essentie is het een plastic membraan dat door direct contact met een geluidbron aan het trillen raakt en dat overdraagt aan de luchtkolom in die twee plastic slangen. Het schijnt dat men de gevoeligheid voor hoge tonen kan regelen met de vorm van de luchtkamer direct achter het membraan. Vanzelfsprekend kan men met de stethoscoop hart- en longgeluiden beluisteren, ook is de stethoscoop goed voor vaattonen en buikgeluiden. Buikgeluiden worden belangrijk als het vermoeden bestaat dat er iets hapert aan de darmen, zegt een geraadpleegde huisarts. Normaal gesproken borrelt het zacht in de buik, maar soms is het er te stil. Gootsteengeluid is ook niet goed.

Verder? Veel interessants om aan te luisteren viel er op korte termijn niet te bedenken. Het openschroeven van een fles Spa Rood klinkt wel mooi. Een horloge, een klassieke wekker. Op de ramen zijn gebieden te vinden die buitengeluid heel goed doorgeven. De getoonde stethoscoop was heel gevoelig voor het zacht ruisen van een brandend gasfornuis. Dat werd al op een meter afstand waargenomen. Zonder enig contact.

De Fairfield University gebruikt uitgerekend de bloeddrukmeting om haar studenten enthousiast voor natuurkunde te maken. De bloeddruk in slagaders is niet constant maar pulseert onder invloed van de hartwerking. Klassieke en moderne bloeddrukmeters gebruiken zo’n opblaasbare manchet om de te bemeten slagader helemaal dicht te drukken en zijn omgevingsdruk vervolgens langzaam te laten afnemen tot hij steeds nèt wat bloed doorlaat als de drukpiek arriveert. Daarbij klinkt in de stethoscoop een typisch gebonk. Laat men de druk zover wegzakken dat het bloed weer ongehinderd stromen kan, ook in de drukdalen, dan wordt het weer volkomen stil.

Wat Fairfield de studenten wil bijbrengen is dat de druk in de manchet steeds precies gelijk is aan de druk in de slagader. Proefondervindelijk zijn zeker omstandigheden te creëren waarbij dat zo is. Maar schrijft de theorie ook voor dat het zo is? Daar wordt in medische kring niet vaak bij stilgestaan, men neemt aan dat het rechtstreeks volgt uit de wetten van de hydrostatica (Pascal!). Wat te denken geeft is de waarschuwing dat een te smalle manchet een verkeerde meting oplevert. Kijk ook eens naar de lange ballon en de roltong op het plaatje. Het zijn voorwerpen waarin dezelfde luchtdruk op verschillende plaatsen een heel andere uitwerking heeft. Stel dat slagaders net zo zijn?