Frankrijk: een uitvinding

Graham Robb: The Discovery of France. Picador, 457 blz. € 32,95

De Engelsman Graham Robb heeft een grote reputatie als biograaf van Franse schrijvers – Balzac, Hugo, Rimbaud – maar de afgelopen jaren lijkt hij zijn werkterrein verlegd te hebben. In plaats van biografieën schrijft hij nu historische boeken over ogenschijnlijk uiteenlopende onderwerpen. Zijn vorige boek, Strangers, was een origineel en verbluffend panorama van homoseksueel leven in de negentiende eeuw, waarin een groot aantal traditionele aannames en vooroordelen op zijn kop werden gezet. Zijn nieuwste boek, The Discovery of France, gaat over hoe het idee van Frankrijk werd gevormd – een heel ander onderwerp.

Toch is er wel degelijk sprake van een oeuvre. Mij maakte The Discovery of France duidelijk wat de kern van Robbs formidabele talent is – en wat al zijn boeken met elkaar te maken hebben. Als geen ander verstaat Robb de kunst om achter de officiële geschiedenis te kijken, en ook voorbij de vaak gemakzuchtige en ingesleten beelden en verhalen die ons beeld van de wereld bepalen. Robb is een postmodernist in de beste betekenis van dat woord: doordat hij zich bewust is van hoe we onze geschiedenis vormen, is hij in staat er doorheen te kijken. Dat leidt bij hem niet tot oppervlakkige debunking of agressieve pogingen tot ontmaskering; of het nu over de opwonden romantiek van Rimbaud gaat of de verborgen tradities van het Franse platteland, de sceptische, mild ironische blik van Robb probeert niet alleen te vernietigen, maar ook te herscheppen, je opnieuw te laten kijken. In zijn boeken herschrijft hij letterlijk geschiedenis.

Dat doet hij ook in The Discovery of France. Het beeld van Frankrijk dat de meesten van ons koesteren, is volgens hem scheef, omdat het van bovenaf, en vanuit Parijs, is opgelegd. Frankrijk blijkt een late uitvinding; lang, heel lang, was het land een woest en onverkend gebied, waarin de levens van de meeste bewoners ongezien bleven. Grote stukken werden eeuwenlang niet bezocht; de bevolking hield zich op in anonimiteit. Er werd niet gewerkt om geld te verdienen, maar om in leven te blijven. Tijdens de winter werd er niets gedaan. Men geloofde wel in iets, maar eerder dan het officiële katholicisme was het een amalgaam van atavistische overleveringen en locale tradities. Ook taal was in de eerste plaats een lokaal verschijnsel. Kortom: wat we nu Frankrijk noemen, was heel lang een immense verzameling locale culturen, vaak piepklein, die weliswaar van buitenaf lang onzichtbaar bleven, maar niettemin ook verbazingwekkend volhardend bleken. Steeds weer benadrukt Robb – die de afgelopen jaren fanatiek heel het land per fiets is doorgetrokken – dat het oude, woeste Frankrijk ook nu nog overal aanwezig is.

Aan de hand van zijn eigen observaties, maar vooral door gebruik te maken van de schaarse getuigenissen wordt ons een glimp van die onbekende, inmiddels grotendeels verdwenen wereld geboden. Robb schetst een beeld van een land dat geen land was, een volk dat geen volk was en mensen wier levens zich bijna volledig aan de geschiedenis hebben onttrokken.

Reizigers die dat onbekende Frankrijk wilden verkenden, waren vaak genoeg het slachtoffer van hun eigen beperkte blik. Robb: ,,They observed, without always knowing what they saw.’’ Het dagelijkse leven van de bewoners van het onherbergzame platteland bevatte een ,,obscure logica’’ die door hen werd aangezien voor onwetendheid. Hun armoede en de barre omstandigheden waarin hun levens zich voltrokken, werden in verslagen vaak overdreven met het oogmerk aan te tonen dat een beetje beschaving wonderen zou kunnen doen. Karl Marx zag Frankrijk als een verzameling locale gemeenschappen, ,,net zoals een zak aardappelen bestaat uit een hoop aardappels die bij elkaar in een zak zijn gestopt.’’

In het tweede deel van zijn boek – na een intermezzo waarin hij de innige relatie van de Franse oerbevolking met hun dieren beschrijft – laat Robb zien hoe dat ongrijpbare gebied met zijn onbekende bevolking langzaam maar zeker in kaart werd gebracht. Eerst letterlijk, door vanuit Parijs cartografen erop uit te sturen om voor eens en altijd het hele land te beschrijven, wat lang een onmogelijke opdracht bleek te zijn. Parijs, dat eeuwenlang geen rol van betekenis speelde voor het grootste deel van de bewoners van het Franse land, werd gaandeweg de reusachtige magneet waarnaar al het leven van Frankrijk – politiek, sociaal en cultureel – zich begon te richten en van waaruit het beeld van Frankrijk als natie werd ontwikkeld. Robb beschrijft het als een proces van binnenlandse kolonisatie; mentaal, doordat toeristen en wetenschappers zich het onbekende land vanuit hun gezichtspunt toe-eigenden, industrieel, door de exploitatie van bodemschatten en vooral goedkope arbeidskrachten, maar zelfs met wapens, zoals in de koningsgezinde Vendée na de Franse Revolutie.

Frankrijk, laat Robb overtuigend zien, is een land dat eerst ontdekt werd en toen gedomesticeerd. Omdat zijn boek thematisch is opgezet en hij het hele land wil bestrijken, loopt hij hier en daar hijgend achter zijn overvloedige feitenmateriaal aan. Dat materiaal heeft hij, net zoals in Strangers, eigenhandig opgediept uit archieven en voorziet hij steeds opnieuw van een eigenzinnig interpretatie; zoals zijn verklaring voor het feit dat de arme bevolking van het platteland doktoren niet met genezing maar met een onherroepelijke dood associeerden. Omdat men zo arm was, werd er alleen in het geval van hoogste nood een dure doktor bij geroepen, en dan was er vaak al geen redden meer aan. Dat resulteerde in een onredelijke angst voor doktoren.

The Discovery of France staat vol met zulke typisch Robbesiaanse observaties (onvergetelijk is de passage waarin hij uitrekent met hoeveel kilometer per uur nieuws zich in Frankrijk verspreidde in tijden zonder moderne communicatiemiddelen). Robbs boek is te origineel en te literair om mee te drijven met de brede stroom populaire Frankrijk-boeken en boekjes, ook al omdat het zo vaak tegen die stroom ingaat. Wie echt in Frankrijk is geïnteresseerd, wacht een even speelse als diepzinnige openbaring.