Bescherming tegen ‘gevaarlijke’ staatsfondsen

Het kabinet onderzoekt of Nederlandse bedrijven beschermd kunnen worden tegen buitenlandse opkopers, zoals steenrijke staatsfondsen. Maar mag dat wel van Brussel?

Tijdens het spel mochten de regels niet veranderd worden. Maar nu het spel om ABN Amro is gespeeld, dringen parlementariërs aan op snelle maatregelen. Want Nederland heeft wel degelijk vitale belangen en die moeten beschermd worden.

„De handelwijze van een Russisch bedrijf als Gazprom is zeer bedreigend voor Nederland”, zegt Jan ten Hoopen, Tweede Kamerlid voor het CDA. „Sectoren die van publiek belang zijn moeten in Nederlandse handen blijven”, vindt zijn PvdA-collega in de Kamer Paul Tang. „Er is alle aanleiding voor Europa om zich tegen de macht van sommige landen te willen beschermen”, stelt Jaap Winter, hoogleraar internationaal ondernemingsrecht in Amsterdam, voorzitter van de commissie modernisering beleggingsinstellingen en medeontwerper van de code-Tabaksblat voor goed ondernemingsbestuur.

Vandaag mag Vladimir Poetin, de Russische president, tijdens zijn ontmoeting met José Manuel Barroso, voorzitter van de Europese Commissie, in Portugal zijn ongenoegen uiten over het ‘nieuwe protectionisme’ in Europa. „Ik weet zeker dat ik niet zonder kopers zal blijven”, merkte Sergej Jastrzjembski, de Russische regeringsadviseur voor Europese zaken, fijntjes op aan de vooravond van het overleg en doelde op de sterke Europese afhankelijkheid van olie en gas uit Rusland.

Maar de Europese landen zetten zich schrap tegen de spierballenpolitiek van Moskou. „We moeten niet naïef zijn”, zei de Duitse bondskanselier Angela Merkel recentelijk toen ze aankondigde dat haar regering Duitse bedrijven sterker voor ongewenste buitenlandse investeerders wil beschermen. Een mogelijke overval door Gazprom op de Duitse energiereus Eon zorgde voor grote onrust.

Het zijn vooral de nieuwe sterren in de wereld van internationale investeerders die menig politicus in Berlijn, Parijs en Den Haag tot waakzaamheid manen. „De grootste zorgen maak ik me om de opmars van politieke staatsfondsen uit landen als Rusland, China, de Verenigde Arabische Emiraten”, zegt het CDA-Kamerlid Ten Hoopen. Deze staatsfondsen beschikken nu al over zo’n 2.300 miljard dollar. Dit bedrag belooft binnen vijf jaar te zijn verveelvoudigd tot 12.000 miljard dollar, heeft het Internationaal Monetair Fonds becijferd.

„Achter deze fondsen, die een enorme hoeveelheid kapitaal hebben, zit politieke sturing. Dat is bijzonder bedreigend voor onze vitale belangen en voor die van Europa”, meent Ten Hoopen. De manier waarop Gazprom in de winter van 2006 de gaskraan naar Oekraïne dichtdraaide ligt nog vers in zijn geheugen.

Ook PvdA-Kamerlid Tang ziet gevaarlijke kanten aan de opmars van staatsfondsen. Zeker na de ABN Amro-overname acht hij een debat gewenst over wat de ‘vitale’ sectoren zijn van de Nederlandse economie. „Met Schiphol, het energienetwerk, de sociale infrastructuur en de haven zijn publieke en maatschappelijke belangen gemoeid. Daarover moet de staat zeggenschap houden”, vindt Tang. „Maar verder zien we graag dat de politiek in de economie op afstand blijft. Van bemoeienis van Chinese of Arabische staatsfondsen met Unilever en Philips houden we niet.”

„De vrees van de politiek voor internationale staatsfondsen is volstrekt begrijpelijk”, vindt hoogleraar Winter. „Staatsfondsen zijn monopolisten met staatsmacht. Ze kunnen politieke invloed uitoefenen en met hun monopolies de vrije markt verstoren.” Het is volgens hem wel noodzakelijk het kaf van het koren te scheiden. „In veel gevallen zijn staatsfondsen interessante aandeelhouders. Het zijn professionele beleggers met vaak een langetermijnhorizon”, meent Abe de Jong, Rotterdamse hoogleraar ondernemingsfinanciering aan de Erasmus Universiteit.

De Jong: „Het probleem is het gebrek aan transparantie.” De beleggingsstrategie van ABP is in het jaarverslag te lezen. Dat is bij de Russische, Chinese of Arabische staatsfondsen niet het geval. „Het is nodig deze fondsen tot openbaarheid te dwingen”, aldus De Jong. In de VS bijvoorbeeld moeten beleggers die meer dan 5 procent van de aandelen verwerven zichzelf en hun intenties kenbaar maken.

Alleen een Europese aanpak is effectief, zegt Winter. „Geef de eurocommissarissen McCreevy (Interne Markt) en Mandelson (Handel) opdracht een Europese analyse te maken wat de dreiging precies voorstelt. Hoe zit het met de zeggenschap in staatsfondsen? Wie trekken aan de touwtjes? Hoe ziet hun beleggingsbeleid eruit?” Daarover moet helderheid komen.

De ministers Wouter Bos (Financiën) en Maria van der Hoeven (Economische Zaken) laten dit al onderzoeken. Winter: „Nederland kan input leveren, maar op Europees niveau moet worden bepaald wat vitale strategische belangen zijn en hoe deze te beschermen. Anders wordt de deur opengezet voor nieuw protectionisme en ondermijnen we onze eigen Europese spelregels.”