Een kat-en-muis-spel in China

Advocaat Teng Biao zegt dat Peking de belofte schendt de mensenrechten te verbeteren in de aanloop tot de Spelen. Hij is in een kat-en-muis-spel met de autoriteiten verwikkeld.

Teng Biao Foto Amnesty Amnesty International

Toon Beemsterboer

Activisten en onderzoeksjournalisten werden preventief opgepakt, al te kritische beschouwingen werden uit de internationale kranten en tijdschriften gescheurd – zo zorgden de Chinese autoriteiten ervoor dat het afgelopen zondag afgesloten Zeventiende Congres van de communistische partij in Peking voor hen vlekkeloos verliep.

De Chinese advocaat Teng Biao is niet verbaasd over de draconische veiligheidsmaatregelen die werden getroffen in de aanloop tot het partijcongres. „Elke keer als er een politiek evenement plaatsvindt in Peking of als er wereldleiders op bezoek komen, is het raak”, zegt hij. „Dan worden er mensen opgepakt en zonder proces vastgezet. De autoriteiten zijn bang voor betogingen en verscherpen de veiligheidscontroles.”

Teng doceert aan de Chinese universiteit van politieke wetenschappen en recht in Peking. In eigen land is hij bekend geworden als advocaat in rechtszaken die betrekking hebben op religieuze vrijheid, eigendomsrecht en vrijheid van meningsuiting. Hij verdedigde aanhangers van Falung Gong, christenen, mensen die vanwege de Olympische Spelen van hun land worden gejaagd en dissidenten die het zwijgen wordt opgelegd.

Teng, onlangs op bezoek in Amsterdam, vertelt dat vorige maand een collega van hem, Li Heping, door de geheime politie in elkaar werd geslagen omdat hij weigerde Peking te verlaten voordat het congres van de Communistische Partij begon. „Ze trokken een zak over zijn hoofd en brachten hem naar een onbekende plek. Daar werd hij met elektrische wapenstokken geslagen. Ze zeiden dat hij Peking moest verlaten omdat hij problemen veroorzaakt. Maar hij weigerde.”

Bent u zelf weleens bedreigd of in elkaar geslagen?

„Toen ik een Falun Gong-aanhanger verdedigde, ben ik geschopt en geslagen door de rechtbankpolitie, maar niet zo erg als Li. Ik krijg ook wel eens anonieme telefoontjes en e-mails waarin met geweld wordt gedreigd als ik niet stop met een bepaalde zaak.”

Als de autoriteiten u willen aanpakken, waarom zorgen ze er dan niet voor dat u wordt ontslagen door de universiteit?

„De politie en de leiding van de universiteit hebben vaak met ontslag gedreigd als ik een bepaalde zaak niet opgeef. Maar tot nu toe is het nog nooit gebeurd, want ik ben een beetje beroemd. Als ze me ontslaan, zal er veel druk worden uitgeoefend, ook door internationale organisaties .

„Bovendien willen de meeste leiders van de universiteit ook niet dat ik ontslagen word. Ze worden onder druk gezet door de politie. Als de hogere autoriteiten zich ermee zouden bemoeien zou ik zeker ontslagen worden. Meestal gaat het om een specifieke zaak, of bijeenkomst waar ik niet heen mag. Dan stem ik toe, zodat ik een andere zaak wel kan doen. Het is een constant kat-en-muis-spel.”

Wat zegt dit over de mensenrechtensituatie in China?

„De situatie is erg slecht. Veel schrijvers en journalisten zitten in de cel. Mensenrechtenactivisten worden geslagen en gemarteld. Religieuze minderheden worden vervolgd. Er worden veel doodstraffen voltrokken. Eerlijke rechtspraak bestaat niet. En de censuur is erg streng.”

Volgens Amnesty International is de situatie rond de doodstraf wel enigszins verbeterd.

„Sinds begin dit jaar heeft het Hooggerechtshof weer het laatste woord in doodstrafzaken. Daarvoor beslisten de provinciale rechtbanken of iemand de doodstraf kreeg. Veel experts denken dat dit een vooruitgang is. Ik heb net twee artikelen geschreven over twee verschillende doodstrafzaken. De manier waarop het Hooggerechtshof een vonnis herziet, is veel te simpel. De rechters hebben niet genoeg tijd om de documenten te lezen, waardoor ze het vonnis van de lagere rechtbank vaak gewoon overnemen.

„Sommigen zeggen dat door de nieuwe regels het aantal doodstraffen zal verminderen. Maar het probleem is dat we niet weten hoeveel doodvonnissen worden voltrokken. Dat is staatsgeheim.”

In augustus publiceerden 42 Chinese intellectuelen, waaronder u, een open brief waarin de regering wordt opgeroepen de mensenrechten te respecteren voorafgaand aan de Olympische Spelen. Heeft de brief enige impact gehad?

„Dat is moeilijk in te schatten. De brief is niet gepubliceerd in de officiële media, alleen op internet. De meeste mensen weten dus niet van het bestaan af. Maar de regering weet dat hij bestaat. Zulke dingen hebben vooral effect op de langere termijn. De communistische partij spreekt niet met een stem, maar bestaat uit duizenden leiders, van wie sommigen de nieuwe ideeën zullen accepteren.”

Sommige mensen zeggen dat China tijd nodig heeft.

„Mensenrechten en democratisering hebben tijd nodig in China. Maar de regering kan dit niet als argument gebruiken om hervorming en vooruitgang tegen te houden. Als we nu niets doen zal er nooit iets veranderen. We moeten er dus voor vechten.”