De lange nasleep van een ramp

Europa mag de EU-landen dwingen straffen op te leggen aan ernstige milieu-vervuilers. Maar de aard en de hoogte van die straffen blijven de bevoegdheid van de nationale instanties.

Bijna vijf jaar geleden, in november 2002, verging de olietanker Prestige voor de kust van Galicië. Het schip zonk en brak in tweeën. Duizenden tonnen olie spoelden aan op de Europese kusten.

Een maand later kwamen de Europese regeringsleiders met een ferme verklaring. De aangerichte schade was „absoluut onaanvaardbaar”. Ze waren „vastbesloten alle noodzakelijke maatregelen te treffen” om herhaling te voorkomen. Dat moest „onverwijld” gebeuren.

Gisteren tikte het Europees Hof van Justitie in Luxemburg de regeringen op de vingers over de wijze waarop zij één van die ‘noodzakelijk maatregelen’ wilden regelen: harmonisering van strafrechtelijke aanpak ter bestrijding van verontreiniging door schepen.

De Europese regeringen wilden volstaan met een kaderbesluit, een instrument dat de lidstaten enige armslag laat bij de nationale invulling. Voor zo’n besluit is unanimiteit vereist (vetorecht voor lidstaten) en het Europees Parlement heeft er minder over te zeggen.

Het Europees Hof wees die aanpak gisteren af als te slap. Het aangewezen instrument is een richtlijn, aldus de hoogste rechter in EU-aangelegenheden. Dat is het zwaarste middel om lidstaten bij de les te houden. Zo’n richtlijn kan door een (gekwalificeerde) meerderheid van de lidstaten worden vastgesteld (dus geen vetorecht) en het Europees Parlement is volop bij de vaststelling betrokken.

Strafwetgeving en strafprocesrecht zijn in beginsel geen bevoegdheid van Europa, overweegt het Hof. Máár, wanneer doelstreffende, evenredige en afschrikkende straffen door de bevoegde nationale instanties onontbeerlijk zijn in de strijd tegen ernstige aantastingen van het milieu, dan mag Europa de lidstaten tot zo’n strafrechtelijke aanpak verplichten.

Het oordeel van de Luxemburgse rechters sluit naadloos aan bij hun baanbrekende milieu-arrest van september 2005. Toen verklaarden zij Europa voor het eerst bevoegd op het terrein van strafrechtelijke harmonisatie bij de bestrijding van ernstige, grensoverschrijdende milieucriminaliteit.

Dit domein wordt met de uitspraak van gisteren uitgebreid. Voortaan mag Europa lidstaten ook verplichten tot sancties die de veiligheid van het zeevervoer vergroten en het mariene milieu beter beschermen tegen verontreiniging door schepen.

De verruiming is een overwinning voor de Europese Commissie. Zij kondigde na het milieu-arrest aan dat strafrechtelijke harmonisatie op nog zeker negen andere terreinen dringend geboden was. Daaronder waren ook valsemunterij, witwasserij en btw-fraude.

De lidstaten bonden Brussel toen op het hart vooral „voorzichtig en prudent” te werk te gaan. Want strafrechtelijke harmonisatie ligt gevoelig. Zij raakt de kern van de nationale soevereiniteit.

Wat dat betreft bevat het arrest van gisteren voor de lidstaten ook een opsteker. Want het Hof bepaalde tevens dat „de aard en de hoogte” van de sancties geen bevoegdheid van Europa zijn.

Kortom, Europa kan de lidstaten verplichten strafrechtelijke sancties te treffen, maar het is aan afzonderlijke lidstaten om bepalen welke straf dat dan moet zijn.

Het milieu-arrest uit 2005 bood Europa de ruimte om ook de straffen te harmoniseren, het arrest van gisteren trekt daar een nieuwe grens tussen bevoegdheden van de EU en die van de lidstaten.

Daarmee is Europese harmonisatie van sancties overigens niet afgewend, zegt milieurechtdeskundige Marjolein Visser, onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam en advocaat bij Boekel De Nerée. „De reikwijdte van de harmonisatie zullen we moeten afwachten. Vroeg of laat zal de vraag rijzen hoe doeltreffend, evenredig en afschrikkend nationale sancties zijn. En dan kan er via Europese rechtszaken toch een Europese bodem in de straffen komen.”

In het nieuwe EU-verdrag, dat de regeringsleiders eind vorige week beklonken en dat mogelijk in 2009 ingaat, worden de bevoegdheden van de Europa op het terrein van politie- en justitiesamenwerking in strafzaken verruimd. Het arrest van gisteren laat zien, dat het huidige verdrag die ruimte ook al biedt, aldus Visser.

Lees het arrest vianrc.nl/europa

Rectificatie / Gerectificeerd

Europees Hof

In het artikel De lange nasleep van een ramp (woensdag 24 oktober, pagina 4) staat dat het Europees Hof de aanpak van de EU-regeringen van verontreiniging vanaf schepen als „te slap” afwees. Dit is onvolledig. Het Hof verklaarde het betreffende ‘kaderbesluit’ nietig, omdat het op een onjuiste rechtsgrondslag was vastgesteld.