‘Bij een goede film kun je slapen’

Het filmfestival Viennale en het Oostenrijkse Filmmuseum organiseren in Wenen een groot retrospectief over de ‘essaydocumentaire’.

In Wenen weten ze het zeker. De directeur van hún Filmmuseum is door het bestuur van het Filmfestival Rotterdam (IFFR) gevraagd om de vacante directeurspost bij het festival op te vullen. En hoe goed het ook voor Rotterdam was geweest als het festival Alexander Horwath aan zich had kunnen binden, het is misschien nog wel beter dat hij het niet heeft gedaan.

Het uitgesproken gezicht dat de voormalige filmcriticus, én tot 2002 directeur van het Weense filmfestival Viennale, meegaf aan het museum is uniek in de wereld. Bij de Viennale bleef hij ook betrokken, zij het zijdelings. Jaarlijks organiseren het festival en het museum een groot retrospectief. Dit jaar nodigde hij de Franse filmmaker en –theoreticus Jean-Pierre Gorin uit een programma samen te stellen over de essayistische film. Volgens Gorin: ,,Gedoemd tot speelsheid, plunderend, citerend, strandjuttend langs een vloedlijn van bekende beelden die direct tot hun publiek spreken, omdat de toeschouwer niet zoals bij het literaire essay terug kan bladeren en herlezen.” De titel voor zijn retrospectief ontleende hij aan een beroemd essay van de Amerikaanse filmcriticus Manny Farber White Elephant Art vs. Termite Art (1962). Dat komt er grofweg op neer dat hij filmkunst die ernaar streeft meesterwerken te produceren afwijst ten faveure van films die persoonlijk en pretentieloos zijn, met evenveel plezier gemaakt zijn als ze de grenzen van hun genre ondermijnen. Gorin is sinds jaar en dag bevriend met Farber, met wie hij aan de Universiteit van Californië geruchtmakende colleges gaf. Zijn Weense programma bestaat ruim zestig films van de Russische filmpionier Dziga Vertov, Luis Buñuel, Chantal Akerman, Jean-Luc Godard tot Johan van der Keuken. Hij leidt ze in, legt ze uit, verheldert ze en spreekt ze tegen. Hij haalt zijn vriend Godard aan, met wie hij in de jaren zestig samen films maakte: ,,Een goede film is een film waarbij je in slaap kunt vallen en wakker worden en dan is hij nog precies hetzelfde.’’ De Franse filmmaker Chris Marker heeft dat tot kunst verheven, vindt hij: ,,Als je de verhaallijn, het discours probeert te volgen ben je verloren.’’ Uiteindelijk praat hij tot ver na middernacht, bij een lezing over Markers Sans soleil (1983), wat beslist een van de meest inspirerendse beeldessays uit de filmgeschiedenis is. Het publiek zit op het puntje van z’n stoel.

Discussie hoort bij de Viennale, die elk jaar een mix brengt van de betere Hollywoodfilm (Michael Clayton), arthouse film en experiment biedt. Ook Wolfsbergen van Nanouk Leopold was er te zien. Voor een uitverkochte zaal, die al tijdens de eindtitels bij de naam van de regisseur in applaus uitbarstte. Alles wilden de bezoekers van haar weten: waarom heeft de film deze naam en waarom komt de euthanasiebrief van Konraad niet bij zijn jongste dochter aan. Leopold vertelde in Wenen dat de film inmiddels een Duitse distributeur heeft gevonden.