Wat overkomt míj nu weer?

Carice van Houten werd ontdekt door haar vader. Die zag 31 jaar geleden in de wieg al hoe bijzonder ze was.

Nu gaat de rest van de wereld het ontdekken.

Van boven naar beneden: Als Rachel Stein of Ellis in Zwartboek (2006) (foto), als Minoes in Minoes (2001) en in de hoofdrol in Suzy Q. (1999).

Verkleed als cadeautje wordt ze verliefd op een echte prins, in de romantische komedie Alles is liefde die momenteel honderdduizenden bezoekers naar de bioscoop trekt. Onlangs werd ze op televisie uitgeroepen tot ‘Beste Nederlandse actrice aller tijden’, via internet gekozen door het brede publiek.

Maar Carice van Houten (31) is allang doorgevlogen. Ze is onderweg naar Hollywood. De afgelopen maanden stond ze achtereenvolgens op filmsets in Dublin, in Berlijn naast Hollywoodster Tom Cruise, in Marokko naast Leonardo Di Caprio. Nu filmt ze in Toronto met Jude Law. Daarna moet ze naar Venetië en Kroatië, voor haar vijfde buitenlandse film dit jaar. Ze weigerde in Los Angeles te gaan wonen, en accentloos Amerikaans te leren, maar lijkt nu toch echt aan een internationale doorbraak bezig te zijn.

Toen ze als 23-jarige studente een Gouden Kalf won voor de tv-film Suzy Q, gold Van Houten als een belofte. Sinds de kinderfilm Minoes (Gouden Kalf 2) kent heel Nederland haar. En sinds Paul Verhoevens Zwartboek (Gouden Kalf 3) begint ook Hollywood te vermoeden dat er hier iets aan de hand is.

„Ze behoort tot de grootste filmactrices aller tijden. Zo’n talent hebben we nog nooit in Nederland gezien”, zegt regisseur Martin Koolhoven van Suzy Q. Daarin staat hij niet alleen, álle mensen die met haar hebben gewerkt, herkenden in haar meteen een „door God gegeven talent” (regisseur Theu Boermans). Zodra ze op het scherm verschijnt, zegt Koolhoven, „ga je spontaan emotioneel met haar mee. Telkens word je opnieuw verliefd op haar en op haar personage. Daarbij is ze mooi. Niet modellerig, maar een schoonheid waarachter iets intrigerend ondoorgrondelijks zit. Er gebeurt iets in haar hoofd waar je als kijker net niet bij kan, maar je vermoedt van alles. En ze is ook nog een uitzonderlijk goed actrice.”

Bij Van Houten kunnen verschillende mensen claimen haar ontdekt te hebben. Martin Koolhoven, die haar als derdejaars studente de hoofdrol gaf in Suzy Q, riep in het verleden nog wel eens dat híj haar ontdekt had. Nu zegt hij echter: „Ze was zo’n groot talent, ze sprong er meteen uit. Ze had geen ontdekker nodig.” Als je er één moet aanwijzen, zegt Koolhoven, dan is het Hans Kemna.

En ja, zegt casting director Hans Kemna: „Ik heb haar ontdekt! Tien jaar geleden zag ik een prachtig meisje staan in een café, ze had een T-shirtje aan met Johan Cruijff erop, strak over haar borsten gespannen. En ze stond daar druk met haar armen te praten, het leek alsof de Cruijff op haar shirt aan het praten was. Ik dacht meteen: ‘Die is het!’ Ik ben naar haar toegegaan. Ze bleek op de Kleinkunstacademie te zitten. Mijn collega Job Gosschalk heeft haar toen gecast voor de tv-serie Het Labyrint.”

Maar 31 jaar geleden was ze al ontdekt door Theodore van Houten. De journalist, die schrijft over muziek, film en de oorlog, stond op 5 september 1976 in Leiderdorp naast de wieg van zijn eerste dochter. Hij zag het meteen: „Hoe ze met haar sprietvingertjes speelde – ik wist dat ze een bijzonder kind was.” Hij scheidde van haar moeder toen Carice zes was. Van Houten groeide op bij haar moeder en haar derde man, boswachter Harry, in het koetshuis van het Utrechtse landgoed Amelisweerd, samen met haar zusje Jelka en stiefbroer Maarten.

Als weekend-papa zette Theodore van Houten zijn dochters op een stevig cultureel dieet. Geen kinder-tv als ze bij hem waren, hij nam ze liever mee naar de klassieke film Napoléon van Abel Gance uit 1927, of naar het Rotterdams Pilharmonisch Orkest. Thuis kregen ze Laurel en Hardy en Charlie Chaplin. Van Houten: „Daar heeft ze haar timing en gevoel voor black comedy vandaan. Later heeft ze nog eens een hilarische parodie gedaan op het blinde meisje in City Lights.” Ook Jelka van Houten is inmiddels actrice, ze speelt in de musicals Hair en Turks Fruit.

Carice van Houtens tweede ontdekker is Ad Michielsen, leraar op het Bonifatius College in Utrecht, regisseur van het schooltoneel: „Ze speelde bij mij in drie toneelstukken, de hoofdrol vanzelfsprekend. De meeste indruk maakte ze als Tijl Uilenspiegel in het stuk van Hugo Claus. Ze was een feest voor het oog en het oor, maar wat misschien nog belangrijker was op school: ze liet de anderen ook beter spelen. Ze is loyaal, gunt een ander de ruimte en weet dan nog alle aandacht naar zich toe te trekken.”

Zus Jelka zei een aantal jaar geleden: „Vroeger was ik altijd stikjaloers op haar. Zij was altijd de ster, ik het zwarte schaap. Zij was het meisje met de grote drama’s, ik was de vrolijke noot. Als zij thuiskwam, werd er meteen koffie voor haar gezet. Mijn moeder is altijd nogal beschermend voor haar geweest. Jelka is de lapjeskat, zegt mijn moeder, en Carice is de Siamees. Ze is ook waziger, ze wekt beschermdrift op bij mensen. Ik paste een keer op haar huis, en al het eten in de koelkast was bedorven. Bleek dat ze de stekker er niet in had gedaan. O, moest dat dan?” Dat was nog in wat zij zelf ‘haar zwerfkattenperiode’ noemt. Die periode kende zijn zwaartepunt in het eerste jaar op de Kleinkunstacademie, toen zij in Amsterdam ging wonen, voor het eerst zelfstandig.

Carice van Houten bleef zitten in dat eerste jaar op de Kleinkunstacademie. Werd haar talent niet meteen onderkend? Paul de Leeuw, die in de auditiecommissie zat: „Dat eerste jaar was ze erg slecht. Slordig, kwam niet opdagen, zag het belang van de opleiding niet in.” Vriendin en collega-actrice Eva van der Gucht: „Ze zorgde slecht voor zichzelf, zwierf van het ene adres naar het andere, met het kleinste rugzakje dat ik ooit heb gezien. Iedere student kent wel zo’n periode, maar zij had dat een stuk extremer dan wij.” Regisseur Theu Boermans: „Ze is een dartel vlindertje dat zich nooit hecht. Dat kwikzilverige, dat gebrek aan fundament, hebben meer actrices van haar generatie. Kinderen van gescheiden ouders, kinderen die alles mochten.”

„Ik doe altijd maar wat, ik zou wel eens wat meer geregisseerd willen worden”, zei Carice van Houten zes jaar geleden. Het is kenmerkend – zeker voor haar begintijd. Ze is een natuurtalent dat niet precies weet hoe ze het doet. Koolhoven: „Ze was heel puur, echt een zuiver talent. Ze speelde alles op gevoel. En toch was alles meteen raak.” Beste vriendin en actrice Halina Reijn: „Ze acteerde inderdaad vrij argeloos. Maar inmiddels heeft ze zich ontwikkeld tot een geroutineerde professional: meer beschouwend, met meer zelfvertrouwen en een grote intellectuele bagage.”

Omslagperiode was volgens Halina Reijn de tijd dat ze speelde in de toneelstukken met Theu Boermans: De Meeuw, Hedda Gabler, Driekoningenavond. Boermans: „Toen ze voor het eerst bij mij kwam, zei ze inderdaad steeds: ‘Ik weet niks, ik kan niks, ik snap er allemaal niets van.’ Die uitstraling van onbevangenheid, van lichte chaos en paniek, die houding van ‘O God, wat overkomt mij nu weer?’ maakt haar trouwens tot een volmaakte blijspel-actrice. Ze weet een zware rol licht te maken en geeft een lichte rol juist gewicht. Ze heeft het hart van een comédienne.”

Britten en Amerikanen verdelen hun acteurs graag in personality actors en character actors. De personality actors hebben zo’n sterke persoonlijkheid dat die de rol overheerst, ze spelen altijd zichzelf. Voorbeeld: Jack Nicholson. De character actors verdwijnen in een rol, ze kunnen alles spelen en zijn elke keer totaal anders. Voorbeeld: Peter Sellers. Net als haar grote voorbeeld Meryl Streep, is Carice van Houten een combinatie van character actor en personality actor. Haar eigen persoonlijkheid blijft op het eerste gezicht achter de rol verborgen. Wat helpt bij zo’n metamorfose is haar porseleinen gezicht, dat als een blanco doek is waarop de toeschouwer zelf van alles kan projecteren.

Maar Van Houten ziet zichzelf geenszins verdwijnen in een rol. Vorig jaar zei ze: „Het voelt in ieder geval alsof ik gewoon mijzelf speel. Ik kruip niet in de huid van een ander, die ander kruipt in mij. Ik laat een selectie van mijzelf zien.” Regisseuse Paula van der Oest, die volgend jaar met Van Houten een film gaat maken over de Zuid-Afrikaanse dichter Ingrid Jonker: „Ze heeft de wonderlijke combinatie dat ze kan oplossen in een rol en er toch iets herkenbaar blijft.” Koolhoven: „Ze kan inderdaad alles spelen, van man tot junkie, maar ze trekt het wel naar zich toe, en zo wordt iedere rol toch weer Carice van Houten.”

M.m.v. Hille Takken en Bianca Stigter

Kijk op nrc.nl/carice voor een overzicht van de filmcarrière van Carice van Houten met recensies, trailers en een interview