Komieken Birma zoeken collega

De kritische Birmese artiest Par Par Lay werd vorige maand van zijn bed gelicht. Hij is een van de duizenden arrestanten. Zijn collega’s proberen hem via hun buitenlandse publiek op te sporen.

Mandalay, 23 okt. - „Par Par Lay, 25 september”. Als bezeten zwaait Lu Maw met de tekst op een zwart bordje naar het publiek. „Gevangen! Verdwenen! We weten niet waar hij is!” Dan gaat de show door met de gebruikelijke verzoeknummers van de klassieke Birmese dans. Gedreven dwingt hij zijn publiek. „Welke positie? Kies, kies!”, beveelt hij en bladert in een boek met afbeeldingen van klassieke Birmese danshoudingen. Hij blijft roepen totdat het publiek beschroomd een plaatsje heeft gekozen. Als zijn vrouw begint te dansen, pakt hij het bordje weer op, trekt aan zijn lange snor en roept haastig: „We moeten hem kleding en medicijnen brengen maar we weten niet waar hij is. Geef het door aan de mensenrechtenorganisaties. We moeten weten of hij nog leeft of dat hij dood is!” Dan ratelt hij de rest van zijn show af.

De 58-jarige Lu Maw is een van de drie ‘broers’ die samen de Moustache Brothers vormen, een familie van komieken en danseressen. Zij vormen een traditionele a-nyeint pwe-groep, een in Birma populaire traditie van straattheater, cabaret, klassieke dans en sketches doorspekt met satire. Hun anti-juntagrappen en openlijke steun aan oppositieleider Aung San Suu Kyi, hebben hen al eerder in botsing met het regime gebracht.

Na hun laatste optreden in Suu Kyi’s huis in Rangoon in 1996, waar zij een satirisch lied zongen over de generaals en een grap maakten over corruptie, werden Par Par Lay en Lu Maw door het regime, dat niet bekendstaat om zijn gevoel voor humor, veroordeeld tot zeven jaar cel. In 2001 kwamen ze vrij, maar ze mochten niet meer in het openbaar optreden. Dat doen ze nu thuis, in een geïmproviseerd huiskamertheater voor een publiek van louter buitenlanders, vooral toeristen. Hun grappen zijn belegen en meer tragisch dan komisch.

Par Par Lay had vanaf de eerste dag aan de demonstraties tegen het regime meegedaan, zegt zijn echtgenote Ma Win Mar.

In Mandalay, waar het leger veel minder geweld gebruikte dan in Rangoon bij het opbreken van de demonstraties, zijn geen doden gevallen. Maar, net als elders, openden de militaire leiders wel meteen een grootschalige heksenjacht op demonstranten en sympathisanten. De klop op de deur in de nacht van 25 september kwam voor Ma Win Mar niet geheel onverwachts. Par Par Lay kreeg geen tijd om zijn tas te pakken en werd door vijf agenten in burger zwijgend afgevoerd. Zijn familie heeft sindsdien niets meer van hem vernomen.

Volgens The New Light of Myanmar, de Engelstalige staatskrant, zijn er officieel 2.927 mensen aangehouden, van wie de meesten weer zijn vrijgelaten. Maar buitenlandse waarnemers schatten het ware cijfer rond de 6.000, onder wie duizenden monniken die zijn overgebracht naar detentiecentra en werkkampen.

De klopjacht op de aanvoerders van de protesten gaat door. Afgelopen weekeinde arresteerde de politie in Rangoon vijf studentenleiders, onder wie Htay Kywe, Mie Mie and Aung Thu, drie belangrijke leiders van de zogeheten 88-generatie. Hla Myo Naung, de woordvoerder van de groep, werd onderschept op weg naar een kliniek waar hij behandeling zocht voor een ernstige oogaandoening.

De 88-generatie dateert van de protesten tegen het militaire regime die in 1988 bloedig werden gesmoord. Bij de recente protesten beschikten zij over mobiele communicatiemiddelen, zoals een satelliettelefoon waarmee zij contact onderhielden met Birmese dissidenten en buitenlandse media. De dag voor hun hun arrestatie vroegen zij de Verenigde Naties in Rangoon om hulp. Maar voordat die konden komen, was het al te laat.

Hun arrestatie is een gevoelig verlies voor het ondergronds verzet. Zij waren belangrijke sleutelfiguren en gaven onder andere via het in Noorwegen gevestigde radiostation Radio Free Burma hun berichten door. Zo slaagden zij erin protesten in Birma te coördineren en op te roepen tot burgerlijke ongehoorzaamheid en vreedzaam verzet. Maar de moderne communicatieapparatuur heeft hen waarschijnlijk ook ‘verraden’. Tien minuten na een interview in een uitzending op radiostation Voice of America werden zij opgepakt.

De hardhandige behandeling en martelingen waaraan gevangen dissidenten in Birma blootstaan doen het ergste vrezen. Resoluties van de VN-Veiligheidsraad en oproepen van Amnesty International en andere mensenrechtenorganisaties hebben geen enkel effect gehad. „Het lijkt erop dat het regime eens en voor altijd wil afrekenen met de leiders van de oppositie waaronder de NLD (National League for Democracy van Aung San Suu Kyi)”, zegt een VN-medewerker in Rangoon. Volgens hem zijn er bewijzen dat tijdens het neerslaan van het protest in Rangoon scherpschutters zijn ingezet om de leiders van de demonstraties uit te schakelen.

Afgelopen week zijn 300 NLD-leden opgepakt, in veel gevallen samen met hun families. Een Amerikaanse toerist trof bij toeval een groep van deze gevangenen, inclusief kinderen en zwangere vrouwen, aan elkaar geketend op een veerboot. In Mandalay is een actief NLD-lid, Win Swhe, bezweken aan martelingen tijdens zijn verhoor. Volgens bewakers worden dagelijks gemiddeld tien lijken vanuit de grote gevangenis in Rangoon naar de begraafplaats gebracht. De lijken zouden worden gecremeerd zonder dat de familie wordt ingelicht. Deze verhalen zijn moeilijk na te trekken, omdat het op de begraafplaats wemelt van de zwaarbewapende soldaten. Maar de mensonterende omstandigheden waaronder mensen worden vastgehouden, zonder medische hulp of sanitaire voorzieningen leiden ertoe dat, volgens een buitenlandse arts werkzaam in Birma, „veel mensen aan wondinfecties bezwijken”.

De Moustache Brothers in Mandalay blijven hopen dat internationale aandacht hun broer zal helpen om zijn gevangenschap te overleven. In Rangoon is Zarganar, een andere beroemde komiek die bekendstond om zijn satirische kijk op de junta, samen met de beroemde acteur en filmster Kyaw Thu vrijgelaten.

Inmiddels nemen andere studenten van de 88-generatie de leiding van het protest over. In Mandalay zijn de studenten, de burgers en de monniken zich onafhankelijk van elkaar aan het organiseren. „Iedere groep heeft zijn eigen rol en tussenpersonen onderhouden contacten tussen de groepen”, vertelt een activist. „Wij wachten op een nieuwe kans”, zegt een een boekhandelaar. „Want als we nu ophouden, verdienen we dit regime.”

De naam van de auteur is om veiligheidsredenen weggelaten.