Ontslag Larijani is winst voor Ahmadinejad

Ali Larijani is opgestapt als Irans nucleaire onderhandelaar. Voor waarnemers in Teheran is duidelijk dat de harde lijn van president Ahmadinejad terrein wint.

In Iran, waar complottheorieën de norm zijn, is men wel gewend aan politieke mysteries. Maar het vrijwillige ontslag van Ali Larijani (49) als Irans nucleaire toponderhandelaar en secretaris van de nationale veiligheidsraad komt voor veel mensen als een complete verrassing. Over een ding zijn veel analisten het eens: dit is winst voor de harde lijn van president Mahmoud Ahmadinejad.

Larijani had al een paar keer gesuggereerd dat hij gefrustreerd was geraakt over zijn belangrijke baan. Niet openlijk, want dat past niet bij leden van Irans machtselite. Via hints in de pers liet hij weten dat radicale uitspraken van president Ahmadinejad de internationale sfeer polariseren en zijn werk moeilijker maken. Larijani herinnerde de president er publiekelijk aan dat niet Ahmadinejad, maar hij alleen de nucleaire onderhandelingen met het Westen leidde.

„De relatie tussen die twee heeft nooit gewerkt. Larijani is wijzer, traditioneler. Hij heeft een master westerse filosofie”, legt analist Mehrdad Serjoie uit. „Vergelijk dat met Ahmadinejad, die een typische, rechtlijnige wiskundige is.”

Maar Larijani, zoon van een ayatollah, is zeker geen vredesduif of hervormer. Hij was korte tijd de hoogste commandant van de Revolutionaire Garde. In de jaren waarin hij de Iraanse staatstelevisie leidde (1994-2004) werden hervormers stelselmatig in een kwaad daglicht gesteld. Uit zijn dagboeken uit die tijd wordt duidelijk dat Larijani geen stap zette zonder goedkeuring van Irans Opperste Leider, Ayatollah Ali Khamenei.

Op voorspraak van Khamenei werd Larijani, na Ahmadinejads verkiezingsoverwinning van 2005, geïnstalleerd als secretaris van Irans nationale veiligheidsraad en benoemd tot toponderhandelaar. De Iraanse buitenlandse politiek verhardde vrijwel direct. Ahmadinejad bombardeerde Irans nucleaire programma tot ‘nationale zaak’.

Larijani liet in de onderhandelingen weten dat er geen sprakekon zijn van weer een tijdelijke bevriezing van Irans uraniumverrijking, zoals het land van 2003 tot januari 2006 had gedaan. Dat had immers niet tot een compromis geleid, zo verklaarde Larijani. Sinds die tijd heeft de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties tot twee maal toe sancties tegen Iran afgekondigd. Later dit jaar wordt beslist over een derde sanctieronde. Morgen is er een ontmoeting tussen Iran en de EU. Afgelopen week was de Russische president Vladimir Poetin in Teheran met waarschijnlijk een boodschap over de onderhandelingen. Larijani’s vertrek komt dan ook op een gevoelig moment.

„Frustratie over de manier waarop Ahmadinejad optreedt, kan een belangrijke reden zijn voor zijn zelfgekozen ontslag”, legt een analist die anoniem wil blijven uit. „Maar het kan ook zijn dat Larijani weet dat oorlog onafwendbaar is en hij niet de geschiedenis in wil gaan als medeverantwoordelijke voor die oorlog.”

Niets is echter duidelijk. Larijani zou ook zijn eigen politieke carrière kunnen nastreven. Binnenkort komt de belangrijke positie van parlementsvoorzitter vrij. In 2009 zijn er presidentsverkiezingen. Zeker is dat hij de beslissing om op te stappen niet in zijn eentje heeft genomen. Irans Opperste Leider heeft het eindoordeel over ontslagen en benoemingen op dit niveau.

Dat betekent dat Larijani’s opvolger, ex-staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Saeed Jalili, diezelfde goedkeuring van Khamenei heeft. Hij is geen vreemde bij de onderhandelingen. Volgens professor Hermidas Bavand, die hem les heeft gegeven, is Jalili een diehard conservatief met een rotsvast vertrouwen in de waarden van de islamitische revolutie. Larijani was dat ook, maar Jalili zou een voorstander zijn van Ahmadinejads harde lijn.

Er vallen geen radicale veranderingen te verwachten in Irans onderhandelingtactieken, maar in Teheran zien analisten grote winst voor de president die steeds invloedrijker wordt. „Als Jalili inderdaad dichter bij de president staat, krijgt Ahmadinejad directe invloed op de nucleaire onderhandelingen”, zegt de analist. „Die had hij tot nu toe niet.” Volgens Bavand, die als hoogleraar internationale relaties een groot deel van Irans corps diplomatique heeft opgeleid, was Jalili Ahmadinejads voorkeurskandidaat voor de functie van minister van Buitenlandse Zaken. „Hij is hoe dan ook gekozen na consultatie tussen de Opperste Leider en de president”, zegt de analist.

Merhdad Serjoie, die als journalist jarenlang heeft geschreven over de machtsstrijd in de Iraanse leiding, is bezorgd over het gebrek aan balans in de Iraanse top. „Normaal gesproken waren alle groepen die trouw zweerden aan de leider en de revolutie, vertegenwoordigd in het systee'm”, zegt hij. „Maar nu komt de macht steeds meer in handen van één groep. Andersdenkenden worden aan de zijlijn gezet.”