Zie de aap

Wie bekend is met de canon van het nascholingscircuit kent het filmpje misschien: een drietal in wit geklede jongeren gooit een bal over en een drietal in zwart geklede jongeren doet dat tegelijkertijd ook. De opdracht daarbij luidt: tel hoe vaak het witte team de bal overgooit. Het filmpje duurt geen minuut. Van de twintig deelnemers uit mijn groep telden slechts enkelen het juiste aantal worpen. Verbazingwekkender echter was dat maar één persoon de aap zag.

De aap?

Jazeker, tussen de ballende figuren loopt op zijn dooie akkertje een persoon in een zwart apenpak. Hij kijkt een paar seconden in de camera en verdwijnt weer uit beeld. De herhaling laat ons, nijvere docenten, verbijsterd achter. Hoe is het mogelijk dat wij de aap niet zagen? De vertoning van het filmpje beoogt ons bewust te maken van onze mentale concepten. Staan wij nog open voor wat wij niet verwachten te zien? Zien wij vooral wat wij willen of vrezen? Is het erg dat wij de aap niet zien?

Laat ik voor mijzelf spreken. Mijn ervaring leert me dat leren vooral ‘werkt’ als de relatie tussen docent en leerling intact is. Precies op dat punt kan ervaring een aap over het hoofd zien. Zoals bij Ronnie, broertje van Jaap. Jaap was open, snel van begrip. Ronnie leek op hem, dacht ik. Maar als ik hem herinnerde aan zijn slimme broertje zag ik verzet in zijn blik. Fout! Vergelijk nooit broers en zussen.

Ook iemands uiterlijk kan een onbevangen houding in de weg zitten. Johan bijvoorbeeld is zwaar en lang, heeft een nare acné, oogt somber, articuleert matig, draagt polsbanden met vervaarlijke spikes. Zijn handschrift is verschrikkelijk en zijn schriften staan vol dragons. Verwacht ik van hem dezelfde kwaliteit als van een vrolijk Bartje of denk ik: laat maar, Gothics zijn nu eenmaal ongemotiveerd? Dat denk ik natuurlijk niet, maar mentale modellen nestelen zich ongemerkt in je brein. En het nare is dat leerlingen zich vaak aanpassen aan de verwachting die je van ze hebt. Vindt u mij een slome Goth, oké, dan ben ik een slome Goth, ik ga me voor u echt niet bewijzen.

Weinig bederft een leerrelatie zo snel als een op verkeerde gronden gevestigd oordeel. Daarom, om de aap te zien, of liever nog, om een klas vol apen te zien, moet ik mijn oren en ogen wijd openhouden. En af en toe eens in de spiegel kijken.