Turken palmen ‘Koerdisch kasteel’ in

De stad Diyarbakir, in het Koerdische zuidoosten van Turkije, raakt steeds meer ingekapseld in het ‘Turkse systeem’. Maar de PKK en een Turkse inval in Noord-Irak kunnen roet in het eten gooien.

De inwoners van Diyarbakir, de grootste stad in Zuidoost-Turkije met een overwegend Koerdische bevolking, keken tijdens de vastenmaand Ramadan hun ogen uit: overal in de stad stonden tenten waar voedsel werd uitgedeeld. Diyarbakir is al jaren in handen van de ‘Koerdische’ partijen zoals de DTP, die dicht bij de PKK van Abdullah Öcalan staan.

De DTP baseert zich op westerse ideologieën zoals het marxisme en heeft weinig oog voor het geloof. „Maar de DTP voelt de hete adem van de AK-partij (van premier Erdogan) in de nek”, zegt de Koerdische student Osman. „De AK-partij wint steeds meer aan kracht hier.”

En dus moest de DTP wel wat doen toen een organisatie die dicht bij de AK-partij staat, aangaf voedsel te willen uitdelen. „Overal zette de gemeente (lees: de DTP) tenten neer”, lacht Süleyman Aktaürk van de AK-partij. „Het werd een wedstrijd in het uitdelen van voedsel.”

Woensdag nam het Turkse parlement een resolutie aan die het leger toestemming geeft om Noord-Irak binnen te trekken om daar kampen van de PKK aan te vallen. Voor de buitenwereld lijkt het alsof de ‘Koerdische’ regio weer, juist zoals in de jaren 90, een oorlogsgebied wordt waar ‘Koerden’ vechten tegen ‘Turken’.

Maar zo’n interpretatie zou een grove miskenning van de feiten zijn: Diyarbakir is veranderd en hoort meer bij het ‘Turkse’ systeem dan ooit tevoren. Neem de parlementsverkiezingen van 22 juli. Jarenlang stemde de overgrote meerderheid van de Koerden in Diyarbakir op ‘Koerdische’ partijen zonder daar verder bij na te denken. Maar in juli kreeg de AK-partij van premier Erdogan maar liefst 41 procent van de stemmen in de stad.

De DTP is nog steeds de grootste partij. „Maar als de AK-partij haar best doet”, zegt Mehmet Kaya van de Kamer van Handel en Industrie in Diyarbakir, „krijgt ze hier over een paar jaar 90 procent van de stemmen.” Dat zou een kentering betekenen: de DTP zou haar ‘kasteel’ in Zuidoost-Turkije verliezen.

Waarom doet de AK-partij het zo goed in Diyarbakir? Ten dele ligt de oorzaak in het falen van de DTP, die de stad bestuurt. „Ze geven veel geld uit aan festivals waar Koerdisch wordt gesproken”, zegt student Osman. „Maar de enigen die komen, zijn Koerden uit het buitenland. De bevolking hier interesseert het geen lor.”

De AK-partij pakt het anders aan. „Na Istanbul heeft Diyarbakir het grootste budget in Turkije voor onderwijs”, meldt Abdurrahim Hattapoglu, voorzitter van de AK-partij in Diyarbakir. „En wij hebben 630.000 groene kaarten (die arme mensen recht geeft op uiterst voordelige medische zorg) uitgedeeld. Bijna de helft van de mensen in Diyarbakir heeft nu zo’n kaart.”

Voeg daarbij de stappen die de regering-Erdogan de afgelopen jaren zette om de Koerden meer rechten te geven (zo werden radio en televisie in het Koerdisch formeel toegestaan) en de sympathie van de Koerden is verklaard. Zelfs DTP-voorzitter Hilimi Aydogdu ziet positieve elementen in de AK-partij. „Nog nooit had een politieke partij zo’n overwicht in het parlement”, zegt Aydogdu. „Als ze willen, kunnen ze Turkije snel democratiseren.”

Maar daar ligt juist het probleem. Nadat de PKK in Sirnak dertien Turkse militairen doodde, is de sfeer in Turkije nationalistischer dan ooit tevoren. De Turkse publieke opinie is niet geïnteresseerd in meer rechten voor Koerden, zij wil juist dat Turkije zijn spierballen laat zien en aanhangers van de PKK keihard aanpakt, desnoods in Noord-Irak.

Waarom sloeg de PKK zo hard toe op een moment dat Koerden in de regio Diyarbakir en omstreken steeds enthousiaster werden over de AK-partij van premier Erdogan? Veel commentatoren zien juist in het succes van Erdogan en consorten in steden als Diyarbakir de oorzaak van de huidige problemen. De PKK zag dat zij steun onder de bevolking begint de verliezen en dus wil zij oorlog – dan slaat het Turkse leger weer keihard toe, wordt er weer gemarteld, ramt de politie weer mensen in elkaar en zullen al die Koerden die nu nog zoveel sympathie voelen voor de AK-partij de regering-Erdogan gaan haten en terugkeren op het ‘oude nest’ van partijen als de DTP.

Zit dat risico er in? Wordt Diyarbakir weer de oorlogszone die het in de jaren 90 was? Abdurrahim Hattapoglu van de AK-partij denkt van niet. „De regering-Erdogan gaat hoe dan ook verder met de agenda van democratisering.” Gloedvol vertelt hij over de nieuwe grondwet waaraan de regering-Erdogan werkt en die de Koerden nog meer rechten geeft dan vroeger.

Hilimi Aydogdu van de DTP is minder optimistisch. „De AK-partij staat steeds meer onder druk van de (nationalistische) oppositie”, zegt hij. „Wacht maar af, de komende tijd zal de partij steeds nationalistischer worden.”

En ook Mehmet Kaya van de Kamer van Handel en Industrie is niet al te vrolijk gestemd. Naast onderdrukking is ook armoede een grote voedingsbodem voor terrorisme, vindt hij. Als er een militaire operatie in Noord-Irak komt, zijn het juist de Koerden in Diyarbakir en omstreken die daar de economische rekening van zullen betalen. „Alles wat in dit gebied wordt gemaakt, gaat naar Noord-Irak”, zegt hij. „Je hebt het dan over een export van 1,5 miljard dollar.”

Veel inwoners van Diyarbakir werken in Turkse bouwbedrijven in Noord-Irak die daar uiterst actief zijn. „Maar alles loopt gevaar”, zegt Kaya. „Er zouden 2.000 Iraakse zakenlieden naar een conventie hier komen om de economische banden te verstevigen. Maar zij denken dat een Turkse inval in Noord-Irak niet alleen tegen de PKK is gericht maar ook tegen hen. Zij worden nerveus, misschien laten ze het afweten.”

Als de regering van premier Erdogan werk maakt van haar democratiseringsagenda en de Koerden meer rechten geeft, zullen steden als Diyarbakir steeds meer loyaliteit jegens het ‘Turkse’ systeem voelen. Wordt de AK-partij net zo nationalistisch als de CHP en de MHP en zakt de regio bovendien economisch nog meer weg, dan zullen de problemen groter worden dan ooit tevoren.

De echte strijd om de toekomst van de ‘Koerdische’ regio heeft plaats in de Turkse hoofdstad Ankara en in steden als Diyarbakir, niet aan de grens of in Noord-Irak.