‘Je weet niet meer waar je vijanden zitten’

Hoog in de Rotterdamse Euromast blikken de VVD-ereleden Henk Vonhoff en Frits Korthals Altes terug op het vertrek van Rita Verdonk uit de VVD. Vonhoff: „Het politieke landschap is uiterst beweeglijk geworden. Eerlijk gezegd zie ik daar geen einde aan komen.” Korthals Altes: „Je oogst als partij geweldige weerstand wanneer je laveert als dronkeman.”

Bij elke ledenvergaderingvan de VVD is de eerste rij voor hen gereserveerd: de ereleden. Zo was het ook medio september, toen de partij zich beraadde over de verwijdering van Rita Verdonk uit de Kamerfractie van de VVD. Wiegel, Bolkestein, Vonhoff, Korthals Altes stonden beurtelings op en spraken zich uit: het collectieve geweten van de partij. En bevestigden ongewild het beeld van een diep verdeelde VVD.

Wiegel eiste een „ultieme poging tot verzoening”, zijn oude rivaal Vonhoff noemde de breuk juist „onvermijdelijk” omdat Verdonk „helaas niet de kwaliteit heeft tweede viool te spelen”. Bolkestein vond dat een fractieleider het recht had het volledige vertrouwen van zijn fractieleden te eisen, Korthals Altes kon juist niet aanvaarden dat ‘iemand met zulke verdiensten uit de fractie wordt gezet’. Fractieleider Mark Rutte kreeg uiteindelijk het voordeel van de twijfel.

Deze week brak Rita Verdonk met de VVD en richtte de beweging ‘Trots op Nederland’ op. Een partij moet het niet worden, want klassieke partijen zijn toch op hun retour. Ivoren torens, bewoond door een in zichzelf gekeerde politieke kaste zonder gevoel voor wat leeft in de samenleving: dat is de teneur.

Reden om ons licht op te steken bij twee ereleden die de VVD als brede volkspartij hielpen opbouwen en zich vorige maand in tegengestelde kampen bevonden. Henk Vonhoff (76), voormalig staatssecretaris, burgemeester van Utrecht en commissaris van de Koningin in Groningen, is met zijn fraaie volzinnen en omvangrijke gestalte een icoon van de VVD. Hij belichaamt van oudsher de linkervleugel van de VVD. Minister van Staat Frits Korthals Altes (76), gewezen partijvoorzitter, minister en senaatsvoorzitter, geldt meer als man van het midden. De masseur van de partij, die ruzies beslecht en binnenbrandjes blust.

We noden de heren uit voor een tour d’horizon bovenin de Rotterdamse Euromast, in de hoop dat het leidt tot weidse vergezichten. En die volgen ook: van het belang van Europa tot de verwachting dat Turken als geïntegreerde, seculiere middenklasse ooit op de VVD stemmen. Maar het draait natuurlijk om wat Vonhoff ietwat somber beschrijft als een post-mortem: het vertrek van Rita Verdonk. „U kent het verschil tussen een internist, een chirurg, een psychiater en een patholoog? Een internist weet alles en kan niets, een chirurg kan alles en weet niets, een psychiater kan niets en weet niets. En een patholoog kan alles en weet alles, maar is helaas te laat. Zo zit het ook het politiek post-mortem. Wij weten nu alles, maar zijn helaas te laat.”

Vonhoff, die als 16-jarige nog de oprichtingsvergadering van de VVD in zaal Bellevue te Amsterdam bijwoonde, drukte mij beneden al zijn boek Liberalen onder één dak in de hand, in 1998 gepubliceerd bij het vijftigjarig bestaan van de VVD. „De titel blijft actueel”, luidt zijn opdracht. Want liberalen hebben nu een brede keuze. Moest de VVD sinds de opkomst van D66 al wennen aan een liberale rivaal ter linkerzijde, met Wilders en Verdonk doemen nu ook permanente rivalen ter rechterzijde op.

Dreigt dit de VVD te splijten?

Vonhoff: „Het is uiterst beweeglijk geworden, dat politiek landschap. Eerlijk gezegd zie ik daar geen eind aan komen.”

Korthals Altes: „Vroeger waren de problemen duidelijk, want je wist waar je vijanden zaten, zowel in de binnenlandse als buitenlandse politiek. Sinds 11 september 2001 weet je dat niet meer. Nu zien we, wat de kiezers betreft, een leegloop van het midden. Dat zelfs CDA en PvdA samen geen meerderheid meer halen en moeten lenen bij een extreme partij – wat betreft haar plaats in het spectrum – als de ChristenUnie. Maar dat zal wel weer een wending nemen.”

Vonhoff: „Ik zie het ook niet als structureel.”

U zag het eerder, wilt u zeggen?

Vonhoff: „Dat is een flauw argument: ik heb dat eerder meegemaakt. Maar een systeem moet uiteindelijk vanuit het midden worden bestuurd.”

De VVD is een grote liberale volkspartij, omdat ze, anders dan elders in Europa, er in slaagde een rechtse, populistische vleugel aan zich te binden. Die loopt nu weg.

Korthals Altes: „Voor het eerst in de geschiedenis, inderdaad. Eerst Wilders, nu kijken hoe dat met Verdonk afloopt.”

Vonhoff: „Ik zei eerder: Wilders is van nature een strovuur. Een strovuur licht fel op, wordt heel snel as en verwaait in de wind. Dat zijn dit soort stromingen altijd. Louter en alleen omdat de VVD vorig jaar intern in een uitzonderlijke situatie zat, speelt dat strovuur nu opeens een grote rol. Anderhalf jaar geleden voorzagen we geen rol van betekenis voor Wilders, toen vertrok (fractieleider) Jozias Van Aartsen nogal onbesuisd na die nederlaag bij de gemeenteraadsverkiezingen. Tsja, je oogst als partij geweldige weerstand wanneer je laveert als dronkeman.”

Korthals Altes: „Een auto zonder Bob. Toen de weg een beetje ingewikkeld werd, stapte de chauffeur uit en reed de auto zelf verder. Daarop volgde die interne strijd wie nummer één moest worden. Dat was fataal. Als de VVD-leden in rijp beraad in vergadering besluiten over hun leider en je ziet hoe het besluit democratisch valt, legt iedereen zich daarbij neer. Maar als iedereen thuis met de computer stemt en dat leidt tot een resultaat dat niemand verwacht, dan kan je de donder erop zeggen dat de verliezer zich daarbij niet neerlegt.

Vonhoff: „Als je vanuit een volonté generale je aanvoerder kiest, dan krijg je de tijd om na te denken, dan krijg je de man of vrouw die de partij op dat moment geschikt acht. Bij deze procedure krijg je vooral twee kandidaten die zichzelf heel geschikt achten, en dat ook na hun nederlaag blijven vinden.”

Korthals Altes: „Kijk eens hoe het kabinet Balkenende III naar de finish struikelde. Tweemaal een crisis door twee verliezers van een interne strijd: Lousewies van der Laan bij D66 en Rita Verdonk bij de VVD. Dat lijkt me geen toeval.”

Is Rita Verdonk een liberaal?

Korthals Altes: „Dat is de slechtste discussie die je kan voeren. Mensen die zich bekeren tot het liberalisme de maat nemen.”

Vonhoff: „Zet ze niet uit uw kerk, dat is een slecht besluit. Ik zeg: zet liever uw kerk wat uit. Kijk, de breuk was onvermijdelijk, dat woord heb ik nadrukkelijk geïntroduceerd.”

Maar als ereleden versterkte u op de Ledenvergadering de indruk dat de VVD verdeeld is.

Korthals Altes: „Henks eerste functie binnen de VVD was secretaris voorlichting, de verkiezingsmachine oliën dus. Ik was belast met de organisatie, moest een troubleshooter zijn. De mensen bij elkaar houden. Hadden ze ons ereleden in juni of mei gevraagd: dit loopt spaak tussen Rutte en Verdonk, kunnen jullie een bijdrage leveren, dan waren we daartoe zeker bereid geweest. Ik vond de beslissing om Verdonk uit de fractie te zetten ontijdig, was niet overtuigd dat het uiterste was geprobeerd. Maar anderzijds kun je als VVD een week voor de Algemene Beschouwingen niet zeggen: nou meneer Rutte, het was wel genoeg zo.”

Vonhoff: „Ik kies het woord ‘onvermijdelijk’ omdat het volgens mij geen kwestie van schuldvraag is. De stukken waren zo op het bord gezet dat het alleen als een Griekse tragedie kon eindigen. En zo speelt iedereen zijn rol, tot het bittere einde.”

Korthals Altes: „Maar de Grieken dachten dat het noodlot erachter zat, daar geloof ik niet in. Ik vertrouw in menselijke soepelheid, dat hangt wellicht samen met mijn achtergrond. Bolkestein meende dat het punt was gepasseerd dat er kon worden bemiddeld en wierp dat op Verdonks karakter. Zij zou niet in staat zijn om nummer twee te spelen. Bolkestein heeft een achtergrond in het zakenleven en als bestuurder, ik maakte carrière als jurist. Dat is het verschil.”

Vonhoff: „Maar geen van ons stond uiteraard te juichen over haar vertrek.”

Wat gebeurde er in het Haagse Novotel eind september, toen u samen met Erica Terpstra sprak met mevrouw Verdonk. Wat was het idee van dier missie?

Korthals Altes: „Wij hadden geen enkel mandaat, deden geen bemiddelingspoging. Dat had de Ledenvergadering afgewezen. We vroegen mevrouw Verdonk: vertel nou eens jouw verhaal. Dat was helemaal niet aan de orde geweest. Ik vond dat je haar niet kon vragen: ga nu uit de Kamer. Als je met zo’n groot aantal voorkeursstemmen bent gekozen, is dat bijna een oneerbaar voorstel.”

Vonhoff: „Mevrouw Verdonk was inderdaad iets meer aan het woord dan wij, ja. Maar we zeiden wel: je stevent onherroepelijk op een situatie af die schade toebrengt aan de VVD en voor jou een onvruchtbare periode als eenvrouwsfractie in de Kamer betekent. Wat nu het geval is. En nu zegt Verdonk: ik wil geen partij met leden, alleen donateurs die me mogen steunen. Ik bepaal het beleid met door mij aangewezen adviseurs. Zoals Wilders dat beproefd heeft.”

Korthals Altes: „Ik vind het voor haar pleiten dat ze niet al een heel concept had klaarliggen voor geval het mis ging met de VVD. Maar ik hoop dat dit een aanloopfase is, want het niet hebben van leden of intern overleg … Ik wil zoiets niet diskwalificeren, maar dat is simpelweg dictatuur.”

Vonhoff: „Nou, in het Franse presidentiële stelsel is de inspraak van democratische instanties zeer gering en dat functioneert al veertig jaar met succes …”

Laat president Sarkozy nu juist het politieke idool van Verdonk zijn.

Korthals Altes: „Nou, dat treft. Hij schijnt weer beschikbaar te zijn.”

Was dit een botsing der ego’s, of loopt er een kloof door de VVD als het gaat om immigranten, om integratie, om islam …

Korthals Altes. „Dat bestrijd ik. Ik ben ervan overtuigd dat het beleid van Verdonk is wat de VVD altijd wilde, wil en zal willen. Daarom is het zo vreselijk jammer dat de ministerspost van Verdonk nu door een ander wordt bekleed. De VVD moet ernaar streven die post in de toekomst weer in handen te krijgen.”

Vonhoff: „Ons probleem is dat we ons vastgezet hebben in die multiculturele samenleving. Die heeft nooit bestaan en zal nooit bestaan. Er is geen samenleving denkbaar zonder wat de Duitsers zo mooi een Leitkultur noemen, een dominante cultuur. Dat is geen onveranderde grootheid, maar er zitten wel een aantal basale elementen in. Dat is het christendom, Verlichting en de secularisatie. En dan lezen we die rare ideeën over het belang van de eigen taal in dat uitzonderlijke rapport van de WRR over de Nederlandse identiteit. Dat we identiteit moeten vervangen door identificatie.”

Korthals Altes: „Hoe kan je jezelf met iets identificeren als dat geen identiteit heeft? Ook op straat dient met zich te identificeren met een identiteitskaart.”

Maar hoe komt een klassieke partij als de VVD af van dat beeld, door Fortuyn opgeroepen, van een gesloten kaste? Er kwam interne democratisering, een talentenjacht naar aansprekende mensen van buiten de partij. Zoals Hirsi Ali, Verdonk.

Vonhoff: „Dat zijn mechanismen die ons niet verder helpen.”

Korthals Altes: „Je ziet meteen wie begonnen is met folders in de bus te stoppen. Dat zijn de echte, loyale partijmensen. Ik ben zelf nooit voorstander geweest van het werven van outsiders. Toen Wiegel ooit zocht naar ministers voor het kabinet Van Agt-Wiegel, zei ik als partijvoorzitter van de VVD: ‘ik eis dat ze lid van de VVD zijn op het moment dat je ze vraagt, niet dat ze het dan nog moeten worden.’ Maar Rita Verdonk was lid hoor! Uit eigen beweging, niet omdat ze zo dacht minister te worden.”

De klassieke partijen lopen al vijftien jaar leeg. U zult toch iets moeten verzinnen.

Korthals Altes: „Niet door klakkeloos zaken uit andere landen over te nemen.”

Vonhoff: „En slecht begrepen terminologie. ‘The Winner Takes All’. Dat slaat nergens op in Nederland.”

Je hoort Fortuyn, en nu Verdonk, zeggen: ‘Ik word premier’, alsof ze daarmee de hoogste macht hebben, als de Franse president.

Vonhoff: „Ach, zo wilde ik in een bepaalde levensfase graag brandweerman worden. Dat is niet gelukt, hoewel ik als burgemeester van Utrecht nog vrij dicht bij het vuur wist te komen.”

Korthals Altes: „Maar u vroeg naar de toekomst van partijen. Ik geloof niet in het terugdraaien van de tijd, dat we weer in kleine zaaltjes debatteren. Maar de VVD kan wel op internet debatten organiseren over posities die ze moet innemen. En als de mensen dan zo graag willen stemmen, dan daarover. En dan ook de uitslag respecteren. Dan maak je gebruik van moderne techniek om meningsvorming en gedachtevorming te stimuleren. Veel beter dan om de zoveel tijd over een kandidaat te stemmen.”

Oud-minister Zalm bevestigde onlangs dat hij Verdonk het burgemeesterschap van Rotterdam suggereerde als ze haar Kamerzetel opgaf. Rita Verdonk noemde dat een staaltje van ‘oude politiek’.

Korthals Altes: „Zalm wilde zeggen: je kunt de VVD ook op een andere manier dienen dan als Kamerlid of koffiejuffrouw. Denk eens aan Rotterdam.”

Vonhoff. „Jij bent jurist, maar als Zalm Rotterdam aanbood, heet dat toch verduistering? Iets aan te bieden dat je niet in eigendom hebt? Dus dat moet je niet doen.”

Kothals Altes: „Op beurzen verkoop je regelmatig aandelen die je niet hebt. Dan ga je short. Maar in een fase dat het nog zonder gezichtsverlies kon, had je kunnen zeggen: luister eens, de eerste en de beste bestuurspositie is voor u. Jammer dat zoiets niet eerder is geprobeerd. Zalm kwam te laat.”

Vonhoff: „Men was gevangen in het geheel. Nogmaals: dit is een post-mortem. Maar het nadeel van een top-down organisatie is dat die gekwetst reageert als iemand dat top-downspel verstoort. Rita Verdonk deed dat met haar kandidatuur, en dan krijg je een reactie die als onevenwichtig en verkrampt is te omschrijven.”

Kan de VVD niet beter, na een adempauze, kiezen voor nieuwe gezichten? Wat beklijft bij de kiezer is Rutte als ‘links’, ‘elitair’ en ‘zwak leider’. Ter rechterzijde zullen ze alsnog hun gram halen en stemmen op Verdonk.

Vonhoff: „Tussentijdse veranderingen lijken mij nu ongewenst. Dit is nu eenmaal de consequentie van het beleid, je kan de 19 leden van de fractie niet even opzij schuiven.”

Korthals Altes: „We moeten ons niet blindstaren op Wilders en Verdonk. Onze politieke tegenstanders, dat blijven de PvdA en de CDA. Daar ligt de verkiezingsmarkt.”

Maar de VVD staat onder druk door al die peilingen – 61 procent van het VVD-electoraat voor Verdonk, die op 5 of zelfs 25 zetels wordt geraamd...

Vonhoff: „Een ding is zeker. 27 zetels voor Verdonk, 20 voor Wilders en wij terug naar 18 zetels: dat alles is voorzeker mogelijk als de Kamer 250 zetels telt.”