Gouden tijden voor Poolse humoristen

Humoristen in Polen dreigden bijna te bezwijken onder het materiaal dat de regering-Kaczynski hun leverde. Na zondag kan alles anders worden.

Jan Kowalski, de Poolse Jan Modaal, heeft slaande ruzie met zijn vrouw. Over het tweepersoonsbed ligt prikkeldraad. De twee kinderen van het gezin willen ook niet meer samenleven en zagen – samen – de televisie doormidden. En oma zit achter opa aan met een bezem. De verkiezingsstrijd in Polen verdeelt iedereen, zelfs hele gezinnen.

Te midden van het tumult komt Szymon Majewski een trap afgelopen. Vandaag speelt hij een sterreporter, die de veldslag verslaat. „Let u op de demarcatielijn in de slaapkamer!” Hij duikt weg voor een kussen, ziet boeken voorbij vliegen, bukt voor de bezem van oma, maar kan het fotoportret van de Poolse premier Jaroslaw Kaczynski net niet ontwijken. Pats!

De grote lichten floepen aan. De repetitie is voorbij. Straks komt het publiek en wordt de tv-show echt opgenomen. Majewski neemt plaats op de nog lege tribune en slaakt een diepe zucht. „Ik weet dat Polen soms een raar land lijkt”, zegt Polens meest spraakmakende cabaretier. „Maar ik snap gelukkig vaak ook niks van Nederlanders.”

Morgen stemmen de Polen, twee jaar eerder dan verwacht, door de slaande ruzie in de coalitie van de controversiële premier Jaroslaw Kaczynski. Zijn tijdperk dreef commentatoren tot wanhoop, maar cabaretiers en cartoonisten sponnen er garen bij. „Het zijn tot nog toe de beste jaren uit mijn carrière”, zegt Majewski (40).

Voor striptekenaar Ryszard Dambrowski (39) waren het ook de meest gewelddadige jaren. Al twaalf jaar maakt hij Likwidator, een strip over een eeuwig grijnzende wreker met bivakmuts die orde op zaken stelt als het landsbelang hierom vraagt. „Het jongste album is ook het hardste”, vertelt Dambrowski. „Vrijwel iedereen in de regering legt het loodje.”

„Sinds het communisme hebben humoristen niet zoveel impulsen gehad”, zegt kunstenaar en fotograaf Filip Sobanski (36), die een website over Poolse cartoons beheert. „Elke dag gebeurt er wel wat.” Weekblad Polityka publiceerde in augustus een cartoon over een wanhopige medewerker van de ‘Vakbond van Cartoonisten’. „We hebben snel humoristen uit China en Oekraïne nodig! Onze mensen kunnen het niet aan!”

Neem alleen al deze week. Maandag gaf premier Kaczynski toe dat hij vroeger „een klein pistooltje” bij zich droeg. Hij gaf ook toe dat hij het wapen eens op Donald Tusk heeft gericht, toen gewoon een collega in het parlement, maar nu de belangrijkste rivaal. „Tusk zei vreselijke dingen over de kerk”, zei de premier, die zich graag presenteert als verdediger van het geloof. „Het was een grap, misschien geen hele goede, maar een grap.”

Dinsdag gaf anticorruptiebureau CBA, het geesteskind van Kaczynski, een persconferentie, waarin bewijzen in een lopend onderzoek openbaar werden gemaakt, inclusief filmopnames en telefoongesprekken. De hoofdverdachte, Beata Sawicka, is oud-lid van Burgerplatform, de rechtsliberale partij van Tusk. CBA-baas Mariusz Kaminski bezwoer bij hoog en bij laag dat hij geen politieke bijbedoelingen heeft. „We willen alleen laten zien dat de functionarissen van het CBA efficiënt en moedig werken.”

Woensdag legde een hysterisch huilende Sawicka in het parlement een verklaring af, waarin ze haar corruptie niet ontkende, maar wel zei dat het CBA haar burgerrechten met voeten treedt. „Ik smeek jullie, vernietig me niet”, zei de politica, die bijna flauw viel en in een ambulance naar het ziekenhuis moest worden afgevoerd. „Burgerplatform verschuilt zich achter huilende vrouwen”, was de reactie van premier Kaczynski.

„Aan inspiratie geen gebrek”, zegt Majewski, terwijl twee jongens de brokken van de huisoorlog bij elkaar vegen. „Was onze politiek maar een voetbalwedstrijd, dan konden we het spel af en toe stil leggen met een rode kaart. In zo’n week ben ik echt uitgeput. Ik ben zo moe dat ik met mijn vrouw drie dagen naar Barcelona ga, om vooral niet in Polen te hoeven zijn. Ik ga daar ook stemmen.”

Polen was de laatste twee jaar ook het land waar ze de evolutietheorie en ‘immorele’ boeken uit het onderwijs wilden verwijderen. Waar politici gedurende een droge periode opriepen om te bidden voor regen. Waar de premier rijbewijs noch bankrekening heeft. En waar door tien procent van het parlement een (mislukte) poging werd gedaan om Jezus Christus tot Koning van Polen uit te roepen. Dat ging zelfs de kerk te ver.

„Ik vrees dat Likwidator voorlopig nog niet met pensioen kan”, zegt Dabrowski. „Dat kan pas als Polen de Europese milieuregels respecteert en de Poolse staat behoorlijk van de Poolse kerk gescheiden is.” Ook Tadeusz Rydzyk, de antisemitische priester die met zijn Radio Maryja in de afgelopen jaren een belangrijke politieke rol opeiste, wordt in de strip zonder pardon neergehaald. Du!Du!Du!

Majewski beschrijft de wedstrijd Kaczynski-Tusk als een ruzie tussen heden en verleden. Recht en Rechtvaardigheid (PiS), de patriottische partij van Kaczynski, is hoofdzakelijk bezig met het van bovenaf rechtzetten van Polens pijnlijke geschiedenis. De staat, vindt zij, moet alsnog een bijltjesdag organiseren onder oud-communisten en meelopers. Burgerplatform is doorgaans meer open naar de wereld en gelooft in individuele verantwoordelijkheid.

„Dat is niet zomaar een strijd”, zegt de cabaretier. „Dit is de strijd die elke Pool van binnen voert. Ook ik huil bij oorlogsherdenkingen en ook ik vind dat er veel is misgegaan in de overgang van communisme naar democratie. Maar tegelijk houd ik niet van bangmakerij. Je kunt niet iedereen met twee auto’s bestempelen als een corrupte oligarch.”

Volgens de laatste peilingen wint Tusk morgen de verkiezingen. „Ik zou het jammer vinden als Kaczynski wint”, zegt Dabrowski. „Maar voor Likwidator zou het natuurlijk niet slecht zijn. Waarschijnlijk zou ik dan een album maken over een totalitair regime, dat overal camera’s en microfoons verstopt, zelfs in paddestoelen en vogels, en op meesterlijke wijze verkiezingen vervalst.”

„Als Tusk wint wordt het moeilijker voor cartoonisten”, zegt Sobanski. „Hij is veel vager en zachtaardiger en minder karakteristiek dan Kaczynski.” Majewski: „Wat altijd weer geweldig is aan Poolse politici is dat ze heel gewichtig gaan doen zodra ze aan de macht komen. Dat maakt het voor humoristen een stuk makkelijker.”