Politieke partij wordt fossiel

Rita Verdonk wil geen partij maar een ‘beweging’. Dit idee past in een trend: contact met de kiezers zonder gedoe met partijcongressen. Zullen partijen overbodig worden?

Zonder dat ze het van elkaar wisten, zeiden twee mensen deze week bijna precies hetzelfde. Emeritus hoogleraar staatsrecht Jan Vis, D66’er, en Rita Verdonk, oprichter van de ‘beweging’ Trots op Nederland.

Vis zei in weekblad HP/De Tijd dat politieke partijen „niet veel toekomst meer hebben”. Ze worden, zei hij, „steeds meer supportersverenigingen van lijsttrekkers”. Zwaar gesubsidieerde fossielen uit een grijs verleden. „Een soort Monumentenzorg.” Verdonk zei bij de oprichting van haar beweging dat ze er bewust voor had gekozen géén politieke partij op te richten. „Ik wil een politieke beweging op gang brengen voor de 99 procent van de Nederlanders die geen lid zijn van een politieke partij. Die zich al lange tijd niet meer vertegenwoordigd voelen door de Haagse bestuurderselite.” Bij nieuwe politiek, vindt Verdonk, past het aloude stelsel van politieke partijen niet meer. Ze volgt daarmee een lijn die eerder door Marco Pastors (EénNL) en Geert Wilders (PVV) is ingezet.

De vraag naar het bestaansrecht van politieke partijen doet socioloog Dick Pels al maanden „worstelen”, zegt hij. Pels is oprichter van de links-liberale denktank Waterland en werkt met gelijkgestemden aan een nieuwe partij. „Deze week hadden we er nog een pittige discussie over. Het is een dilemma: we willen de nadelen van de politieke partij omzeilen, zoals de afschuwelijke taferelen op partijcongressen. Maar we willen ook contact met de kiezer en een bepaalde graad van organisatie.” Pels heeft de heroprichting van de niet meer bestaande Vrijzinnig Democratische Bond voor ogen. „Let wel: een bond, geen partij.”

Politieke partijen spelen in de vertegenwoordigende democratie een cruciale rol. Ze ontstonden meestal in de 20ste eeuw als politieke tak van een ideologie of levensbeschouwing. Socialisten stemden op de SDAP en later PvdA. Protestanten stemden op de CHU of de ARP. Partijlidmaatschap hoorde er meestal gewoon bij, net als dat van een omroep of een kerk. Maar hun oude functie, het verwoorden van ideologische stromingen in de samenleving, lijken ze te verliezen.

Volgens cijfers van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen was in 1946 nog 15 procent van het electoraat lid van een partij. Twintig jaar later was dat 6,7 procent. Op 1 januari van dit jaar: nog geen 3 procent – al is het percentage partijleden sinds 2002 iets aan het stijgen. Leden worden bovendien steeds minder actief. Daarbij komt dat de gemiddelde leeftijd sterk gestegen is, net als hun opleidingsniveau. Het partijlid van nu is, grof gezegd, een oudere academicus die alleen keurig zijn contributie betaalt.

Bedroevende cijfers, zegt Tweede Kamerlid en politicoloog Ronald van Raak (SP). Maar het ligt, zegt hij, zeker niet aan de kiezer, maar aan de partijen. „Die zijn technocratischer geworden. Echte partijculturen bestaan vaak niet meer. Mensen die op partijbijeenkomsten komen opdagen, zijn vaak uit op een baantje in de partij.” De SP heeft de laatste jaren veel leden gewonnen, vaak oud-leden van de PvdA. „Dat bewijst dat politieke partijen niet overbodig zijn. Ze zullen altijd nodig zijn, politici kunnen niet alleen op eigen houtje problemen benoemen en oplossingen bedenken.”

Rita Verdonk wil haar achterban raadplegen via bezoeken „in het land” en een „innovatieve website”. Het klinkt Reinder Rustema, communicatiedeskundige verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, bekend in de oren. Rustema is initiatiefnemer van de Derde Kamer, een groep burgers die op internet discussieert over thema’s als duurzame ontwikkeling. Rustema: „Er is veel te zeggen voor haar betoog dat de politieke partij in haar huidige vorm achterhaald is. Maar Verdonk maakt een denkfout als zij vervolgens zegt dat zij wél minister-president wil worden. Ze maakt daardoor geen onderscheid tussen een bestuurder en een volksvertegenwoordiger.” En dat, zegt Rustema, is „weer typisch de oude politiek”.

Rectificatie / Gerectificeerd

Derde Kamer

In het artikel Politieke partij wordt fossiel (19 oktober, pagina 2) staat dat burgers in de Derde Kamer van Reinder Rustema discussiëren over duurzame ontwikkeling. Dat gebeurt echter in de Derde Kamer van de Nationale Commissie voor internationale samenwerking en Duurzame Ontwikkeling. In het concept van Rustema discussiëren burgers over allerlei thema’s