Een referendum over de ‘morele revolutie’

Polen gaat zondag naar de stembus. Blijft de tweeling Kaczynski aan de macht?

Het gaat over Polen, Europa, burgerrechten en het afrekenen met communisten.

Polen gaat zondag vervroegd naar de stembus. Op 7 september ontbond het parlement zichzelf, na een slepende politieke crisis.

1 Waar gaan de verkiezingen over?

Eigenlijk zijn deze verkiezingen een referendum over de ‘morele revolutie’ die al twee jaar in Polen woedt. De zittende premier Jaroslaw Kaczynski gelooft dat de communisten na hun val in 1989 onvoldoende zijn gestraft en, erger nog, zich vervolgens illegaal hebben verrijkt, met de stille goedkeuring van de Poolse intelligentsia en over de rug van Jan met de pet. Burgerplatform, de grootste oppositiepartij, kan zich wel in deze analyse vinden, maar vindt dat Kaczynski is doorgeslagen. Zij verwijt de premier misbruik van staatsinstellingen en geheime diensten voor politieke doeleinden en schending van basale burgerrechten. Zo werden deze week, vier dagen voor de verkiezingen, bewijzen openbaar gemaakt tegen een van corruptie verdachte politica, een zeer ongebruikelijke gang van zaken in een rechtsstaat. De politica was tot voor kort lid van Burgerplatform.

2 Wie zijn de hoofdrolspelers?

De strijd gaat hoofdzakelijk tussen Recht en Rechtvaardigheid (PiS) van premier Jaroslaw Kaczynski en zijn tweelingbroer Lech, de president van Polen enerzijds en Burgerplatform (PO) van Donald Tusk anderzijds. Zowel Tusk als Kaczynski was onder het communisme als dissident actief in Solidariteit, de vakbond van de legendarische elektricien Lech Walesa die later president zou worden. Na 1989 viel Solidariteit uiteen in talrijke, ruziënde partijen. De derde partij in de peilingen is LiD, een coalitie van linkse en pro-Europese partijen, onder leiding van oud-president Aleksander Kwasniewski. Deze partij begon de campagne voortvarend, maar kwam later in de problemen door het vermeende drankmisbruik van Kwasniewski (zelf beweert hij last te hebben van een tropische ziekte). Bovendien wordt LiD gezien als de partij van oud-communisten. Kwasniewski was in de jaren tachtig al minister en veel Polen willen daar niet op stemmen. Dit jaar doet ook een nieuwe Vrouwenpartij mee aan de verkiezingen. De opvallende verkiezingsposter, met halfnaakte vrouwen, heeft niet mogen baten. In de peilingen haalt zij de kiesdrempel niet.

3 Zijn de Polen anti-Europees?

De Polen hebben een haat-liefdeverhouding met Europa. Enerzijds voelen ze zich echt lid van de Europese familie: ze zijn nieuwsgierig naar andere landen, reizen graag rond en werken zonder grote problemen massaal in het buitenland. Anderzijds vinden ze dat West-Europa te weinig respect heeft voor Polen (ruim 38 miljoen inwoners), voor de sterke religieuze gevoelens in Polen en, vooral, voor de dramatische Poolse geschiedenis (tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen bijna 6 miljoen Polen om, onder wie 3 miljoen Poolse joden). De Polen vinden dat ze na twee eeuwen onderdrukking door Duitsland, Oostenrijk en Rusland wel een betere behandeling verdienen.

Dat Polen onder slechtere voorwaarden lid mocht worden van de Europese Unie dan Spanje in de jaren tachtig, heeft veel kwaad bloed gezet. Kaczynski speelt al twee jaar handig in op deze verongelijktheid: hij staat bekend om zijn anti-Duitse retoriek en heeft er een handje van om Europese toppen te ontregelen. Volgens de Eurobarometers, de peilingen van de EU zelf, behoren de Polen niettemin tot de grootste fans van de EU.

4 Wat heeft Kaczynski de afgelopen twee jaar bereikt?

De een meent dat hij wel degelijk successen heeft geboekt met corruptiebestrijding. De ander meent dat dit ten koste is gegaan van individuele vrijheid en rechten. Financiële analisten maken zich vooral zorgen over wat Kaczynski niet heeft gedaan: hij heeft het begrotingstekort niet significant lager gemaakt, terwijl de Poolse economie heel sterk groeit. Ondertussen heeft hij de sociale uitgaven wel flink opgeschroefd. Polen kan hierdoor later lelijk in de problemen komen. Maar dat is dan het probleem van een andere regering. Wat wel als een verdienste van Kaczynski kan worden gezien, is dat hij de ergste populistische partijen in Polen een kopje kleiner heeft gemaakt, door hun electoraat te ‘stelen’. Zo keert de Liga van Poolse Families, een ultrakatholieke en soms antisemitische partij waarmee Kaczynski tot voor kort regeerde, waarschijnlijk niet terug in het volgende parlement.

5 Wat is de invloed van Polen in het buitenland op de uitslag?

Op het eerste gezicht is die niet groot: de stemmen die in het buitenland worden uitgebracht worden opgeteld bij één kiesdistrict in Polen – dat van Warschau. Dat is een beetje oneerlijk, maar bij de ontwikkeling van het kiesstelsel is indertijd geen rekening gehouden met de mogelijkheid dat honderdduizenden kiezers het land verlaten. Maar de Polen in het buitenland hebben uiteraard wel invloed op de totale opkomst tijdens de verkiezingen. Voor kleine partijen, met een klein maar trouw electoraat, wordt het daardoor moeilijker de kiesdrempel van vijf procent te halen.

6 Wat betekenen de verkiezingen voor de rest van Europa?

De regering van Kaczynski blokkeerde onlangs nog de totstandkoming van een Europese Dag tegen de Doodstraf, met het argument dat het dan ook een dag tegen abortus en euthanasie moet zijn. De kans op dit soort pijnlijke episodes zou zonder de beide broers Kaczynski veel kleiner zijn. Maar als Tusk wint zal hij als premier ook geen al te warme banden met Brussel willen aanknopen. De kans dat hij dan voor lakei van de Europese Commissie zal worden uitgemaakt is te groot. Tusk zal ook niet snel de pro-Amerikaanse houding van Polen laten varen. Voor veel Polen zijn alleen de Amerikanen in staat harde veiligheidsgaranties te bieden. Europa wordt, ook om historische redenen, nog steeds niet vertrouwd.