Wie verdient de AKO-prijs?

Vier romans, een essaybundel en een literaire reportage dingen mee naar de AKO Literatuurprijs 2007, die op maandag 5 november tijdens een rechtstreekse uitzending van het televisieprogramma Pauw & Witteman wordt uitgereikt. Zoals elk jaar was de keuze van de jury controversieel; niet alleen omdat zij veelgeprezen romans als Het derde huwelijk van Tom Lanoye en De literaire kring van Marjolijn Februari passeerde, maar ook omdat er helemaal geen vrouwen op de ‘toplijst’ stonden. In Boeken werden alle zes nominaties het afgelopen jaar besproken; als het oordeel van onze recensenten de maatstaf is, gaat Arnon Grunberg of A.F.Th. van der Heijden op de vijfde november met de 50 duizend euro naar huis.

Arnon Grunberg: Tirza

In zijn zevende roman Tirza beschrijft Arnon Grunberg de bevrijding van het beest uit de burger.

‘De roman is zonder twijfel de meest precieze en complete die Grunberg schreef. Nog niet eerder hield hij de compositie van een boek zo strak in handen, zette hij de bouwstenen van zijn verhaal zo goed neer en knoopte hij de lijntjes zo zorgvuldig aan elkaar. [...]

Jürgen Hofmeester is Grunbergs geloofwaardigste personage tot nu toe – het doet bijna pijn om over hem te lezen. Dat heeft te maken met de moraal van Hofmeesters opvoeding van Tirza, het voorlezen van Dostojevski, met de gedachte dat als je het nihilisme vroeg genoeg doorziet, je er later niet mee doorheen hoeft. Hofmeesters troost was steeds dat vormelijkheid, inschikken en accepteren een mens voor het grootste ongeluk kon behoeden. Die illusie wordt hem in de loop van de roman ontnomen. Aan van alles kan een mens ontsnappen, maar niet aan zijn eigen destructiedrang.

Tirza is de eerste roman waarin Grunberg zijn personages al het werk laat verrichten, waarin het samenspel tussen de karakters datgene is wat ertoe doet. Ze worden door de schrijver bestuurd als in een 19de- eeuwse roman. Als door een vader, ook.’

Arnon Grunberg: Tirza. Nijgh en Van Ditmar. 430 blz. € 24,90 / € 19,90. Besproken in Boeken, 22.09.06.

Arjen Fortuin

A.F.Th.: Het schervengericht

In Het schervengericht liet A.F.Th. het voorbeschikte patroon van zijn romancyclus Homo duplex even varen:

‘A.F. Th. van der Heijden is ontketend, en hoe! [...]

Het schervengericht is te vergelijken met Van der Heijdens beste roman, Advocaat van de hanen, die deel uitmaakt van de cyclus De tandeloze tijd, maar ook heel goed los daarvan gelezen kan worden. In een mengeling van documentaire en adembenemend spannende fictie, (re-) construeert Van der Heijden in Het schervengericht de moordpartij die de sekte van Charles Manson in 1969 aanrichtte in Los Angeles, met als beroemdste slachtoffer filmactrice Sharon Tate. [...]

Het schervengericht bevat – met talloze verwijzingen naar de wereldliteratuur, van de bijbel tot Shakespeare en van Kafka en Genet tot Saint-Exupéry en Harry Mulisch – de aloude drama’s van revoluties die hun eigen kinderen opeten, van de witte magie van wereldverbeteraars die omslaat in zwart satanisme en van al te ambitieuze stervelingen die voor hun hoogmoed worden gestraft. [...]

Vast staat dat, als Van der Heijden zo verder gaat, er met Homo duplex een voor Nederland ongekend, naar het hoogste reikend meesterwerk in de maak is.’

A.F.Th.: Het schervengericht. Een transatlantische tragedie. Querido, 1051 blz. € 24,90. Besproken in Boeken, 02.03.07.

Elsbeth Etty

WG van Maanen: Heb lief en zie niet om

Willem G. van Maanens romans geven hun geheimen nooit gemakkelijk prijs. Ook dit razend knappe, extreem dubbelzinnige maar daarom juist tot de verbeelding sprekende gedroomde oorlogsboek doet dat niet. Om het te doorgronden dient er veelvuldig en liefdevol naar te worden omgekeken.

‘Denk niet dat Van Maanen het zoveelste moralistische boek over goed en fout tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft geschreven. Moraliseren heeft deze 86-jarige gedurende zijn lange schrijverschap nog nooit gedaan, maar hij weigert ook begrippen als goed en kwaad te relativeren. In veel van zijn verhalen en romans, ook weer in Heb lief en zie niet om, klinkt ontgoocheling door over het feit dat zoveel mensen het tijdens de oorlog lieten afweten.

Op het moment dat wordt ‘omgekeken’ naar de daden van zijn personages, blijkt iedereen schuldig te zijn. Het is een terugkerend thema bij Van Maanen: wie overleeft doet dat altijd ten koste van anderen en niets is, bij nader inzien, zo eenduidig als het lijkt.’

Willem G. van Maanen : Heb lief en zie niet om. De Bezige Bij, 207 blz. € 19,90. Besproken in Boeken, 10.11.06.

Elsbeth Etty

Dimitri Verhulst: Mevrouw Verona...

Mevrouw Verona daalt de heuvel af, het achtste boek in zeven jaar van de jonge Vlaming Dimitri Verhulst is een heel ander boek dan zijn eerdere:

‘De herinnering aan geluksmomenten die de hoofdpersoon Mevrouw Verona met haar overleden geliefde heeft gekend geven slechts een schijn van warmte aan dit ijselijke sprookje over de zinloosheid van een bestaan zonder liefde. [...]

De liefde neemt de plaats in van God. Mevrouw Verona heeft haar leven ingericht als een religieuze eredienst voor haar overleden man. Hoe armzalig zijn daarbij vergeleken de levens van haar dorpsgenoten die het zonder God of liefde moeten stellen. Gedurende Verona’s afdaling [ze verlaat haar op een heuvel gelegen huis om te sterven in de vrieskou] passeren de inwoners van dit ten dode opgeschreven gehucht de revue. Dat levert weemoedig stemmende en tegelijk hilarische anekdotes op over vergeefse levens. Levens zoals mevrouw Verona die toedicht aan de zwerfhond die zij ooit op een vliegveld moest achterlaten.

Verhulst begint en eindigt zijn fabelachtige novelle met hondentrouw, een eigenschap waarin Mevrouw Verona haar bestemming vindt. Het verhaal van haar afdaling laat zich lezen als een troostrijk liefdeslied dat ook getuigt van een oneindige troosteloosheid.’

Dimitri Verhulst: Mevrouw Verona daalt de heuvel af. Contact, 110 blz. € 14,90. Besproken in Boeken, 03.11.06.

Elsbeth Etty

Frank Westerman: Ararat

Een queeste naar de berg waar Noach strandde, moet Frank Westerman antwoord geven op de vraag waar het geloof van zijn kindertijd is gebleven.

‘Ararat is een hoogstpersoonlijk boek; de ‘ik’ staat dit keer niet in de titel [zoals in El Negro en ik], maar hij is op bijna alle bladzijden van de roman terug te vinden, en wij volgen hem. [...] Niet alle omzwervingen en uitweidingen van Westerman lijken even relevant voor zijn queeste; tenminste, in de beleving van de lezer. [...] In Ararat duurt het niet lang voordat je gaat letten op het kokette leentjebuurten bij de literaire bibliotheek, op de overbodige persoonlijke informatie, op de mooischrijverij, en op de overdosis sentiment.’

Frank Westerman : Ararat. Atlas, 284 blz. €19,90. Besproken in Boeken, 09.02.07.

Pieter steinz

Joost Zwagerman: Transito

‘Wat de schrijver zoekt in de beeldende kunst, is geen beeld, maar een verhaal. Een verhaal over het tragische leven van de kunstenaar, of over de controversiële opvattingen die achter een werk schuilgaan, of over de mensen die erop afgebeeld zijn, of over de indruk die het kunstwerk op de beschouwer maakte.

Dat is het soort verhalen dat Joost Zwagerman vertelt in zijn nieuwe bundel Transito. [...]

Schrijven over kunst maakt per definitie een verhaal van het beeld. De tekst ontneemt de kern eraan: het beeld zelf verdwijnt. Dus hoe uitvoerig Zwagerman deze werken ook bespreekt, hij bespreekt ze nauwelijks als beeld. Als kunstbeschouwer laat Zwagerman zich vooral kennen in het stuk over fotografe Diane Arbus. Nadat hij uitvoerig en invoelend heeft beschreven wie zij fotografeerde en wat voor effect dat heeft, voegt hij op het laatst terloops toe: ‘ze was óók een vakvrouw’. Een van de valkuilen van schrijven over kunst, is dat de inhoud en de vorm van het beeld volkomen van elkaar losgekoppeld kunnen raken.

Joost Zwagerman: Transito. De Arbeiderspers, 360 blz. € 24,95. Besproken in Boeken, 15.12.06.

Yra van Dijk