Wéten ze al dat hij dood is, misschien?

Ramón en Candida zijn de ouders van een jongen die door het leger is geronseld.

Praten zij, of is dat de voice-over en dénken ze alleen nog maar over hun zoon?

‘De zon komt op, de zon gaat onder, en altijd snelt ze naar de plaats waar ze weer op zal gaan.’ Zegt Prediker in de bijbel. Je zou bijna zeggen dat de Paraguayaanse regisseur Paz Encina Hamaca Paraguaya heeft gemaakt met Prediker in haar achterhoofd. Een uur en tien minuten duurt de film. De vertelde tijd daarin beslaat niet meer dan een dag, van zonsopgang tot zonsondergang. En toch heb je na afloop het gevoel dat je het hele leven van Ramón en Candida in ogenschouw hebt genomen. Alsof alle handelingen die ze in deze film uitvoeren – en die zijn op de vingers van één hand te tellen: zitten, praten, riet snijden, wassen – alle handelingen van hun leven zijn. ‘Voor alles wat er gebeurt is er een uur’, zegt Prediker.

Hoe minimaal de handelingen ook zijn, toch is het drama van Hamaca Paraguaya om te snijden. Ramón en Candida zijn de ouders van een jongen die door het leger is geronseld voor een oorlog tegen Bolivia – het is 1935. Ze zijn bang dat hij nooit meer terug zal komen. Dat wil zeggen, we horen ze praten over hun angst, maar we weten nooit helemaal zeker of hun gesprekken van nu zijn of van lang geleden. We zien ze namelijk in beeld niet praten. We horen hun stemmen als in een voice-over terwijl we ze een van de genoemde handelingen zien verrichten. Dénken ze alleen nog maar over hun zoon? Wéten ze al dat hij dood is, en zien we misschien een oud verdriet dat al jaren aan hen vreet terwijl ze dag in dag uit hun hangmat, hun hamaca, ophangen?

Hamaca Paraguaya ontregelt de kijker, doordat de primaire emotie van het medelijden telkens wordt doorkruist door de twijfel over de toedracht. De gesproken taal van Ramón en Candida draagt de eerste emotie over, de filmtaal de tweede. Dat is de kracht van Hamaca Paraguaya. En het is verbluffend hoe fris de filmtaal kan voelen als iemand hem met zoveel zorg en aandacht gebruikt als Encina.

De eerste vijftien minuten van de film houdt zij Ramón en Candida vast in een ver totaalshot. Het is nog donker en zij hangen een hangmat tussen twee bomen. Ze gaan zitten en praten, maar het zijn gesprekken die nergens toe leiden doordat ze louter cirkels beslaan. Wat is er met je? Waarom blaft de hond? Gaat het regenen? Zie jij de vogels? Zou onze zoon nog leven? ‘De ogen van een mens kijken, en vinden geen rust, zijn oren horen, en ze blijven horen’, zegt Prediker.

Af en toe is er een tussenshot van de lucht. Zware, bedrukkende wolken hangen daar. Ja, het zal ooit wel gaan regenen, maar in hemelsnaam, wanneer? Iedere verandering in deze situatie, die Encina binnen enkele minuten als een gevangenis weet neer te zetten, zou welkom zijn. De regen. Het zwijgen van de hond. De terugkeer van de zoon. Of, op een ander niveau, het loslaten van dit ene kader.

Als Encina na dat eerste kwartier het kader verandert, is dat inderdaad een bevrijding. Voor ons. Voor Ramón en Candida, die zij daarna bekijkt bij hun dagelijks werk van wassen en riet snijden, kan er niks veranderen. De gesprekken die ze in de hangmat met elkaar voerden, spelen zich nu bij ieder van hen in het hoofd af. Dialogen met hun zoon voor diens vertrek. Het is in- en indroevig, maar op een manier die het medeleven van ons als kijkers oproept.

De hangmat, het aanbreken van de dag, het gejank van de hond van hun zoon – de kijker ervaart dat even goed als het echtpaar doordat Encina haar publiek de tijd van Ramón en Candida opdringt.

Hamaca Paraguaya zal niet iedereen naar de bioscoop lokken. Het is een film die nauwe verwantschap heeft met de beheerste cinema van de Argentijn Lisandro Alonso (La libertad, Los muertos), en die door enkele van dezelfde producenten is gemaakt. Hij wordt ook zeer bescheiden uitgebracht door het Filmmuseum. Maar wie hem ziet, zal niet onberoerd blijven door de verbeeldingskracht van Encina. De intensiteit van een overgang van een totaal- naar een mediumshot – hoe achteloos wordt die meestal gebruikt: een filmmaker wil niets meer dan ons even attenderen op een hoofdpersoon of een handeling. Bij Encina wordt het bijna een schokeffect, zoals een crashende auto bij Quentin Tarantino. We zijn ineens een stap dichter bij Ramón, we kijken ineens over de schouder van Candida. Doordat we op dat moment al zo diep zijn doordrongen van hun verdriet, roept hun plotse nabijheid een golf van emoties op.

Ten slotte kunnen we alleen maar berusten, zoals Ramón en Candida dat moeten doen. ‘Er is een tijd voor oorlog, en er is een tijd voor vrede’, zei Prediker al.

Hamaca Paraguaya.

Regie: Paz Encina. Met: Georgina Genes, Ramón del Rio. In: Filmmuseum, Amsterdam. ****