Multatuli’s bokkesprongen

Van Multatuli ’s Max Havelaar zou men eventueel kunnen beweren ‘het in één ruk te hebben uitgelezen’. Wie hetzelfde over willekeurig welk ander Multatuli -werk zegt is een leeghoofd. Minnebrieven, Ideën, Millioenenstudiën, andere Multatuli-titels – proza met uitweidingen en interjecties. Het buitelt, kronkelt, en springt. Veel wijsheden in Frans of Latijn. ‘Een lezer die geen tyd heeft te vragen wat is dat? hoeft niet te lezen’, schreef Multatuli. Inderdaad. Onze grootste 19de-eeuwse schrijver dwingt tot langzaam lezen.

Dat Multatuli schreef zoals hij deed is in eerste aanleg ongetwijfeld een kwestie van persoonlijkheid en temperament: ‘Een schryver die tyd heeft om alles uit te leggen, heeft niet veel te schryven. […] Ik schryf naar den indruk van ‘t ogenblik, zonder my te bekommeren, noch om verband, noch om homogeniteit, noch om eindelyke conclusie. Vandaar dan ook dat ik zo dikwyls van onderwerp verander. Aan de lezer ’t verband te zoeken, dat ik door m’n niet-methode schynbaar verwaarloos’.

De lezer voelt uiteindelijk een soort harmonie die veel overtuigender is dan een gestroomlijnd, lineair verhaal, zo besluit Multatuli . Mits men bedaard, langzaam leest.

Multatuli lijkt in zijn niet-methode op zijn 18de-eeuwse collega uit Engeland, Laurence Sterne, en is zich daar dusdanig van bewust dat hij haastig een onsje van Sterne af doet: ‘’t Zal zeker menigen lezer verwonderen als ik verzeker eerst zeer onlangs en zonder onmatig genoegen z’n Tristram Shandy gelezen te hebben. Ik wou even in ‘t voorbygaan zeggen dat de eigenaardige verdiensten van ’n bokkesprong niet in ’t springen ligt, maar in ’t neerkomen op alle vier. ’t Komt me voor dat Sterne wel eens ombuitelt. […] Sterne teekent arabesken òm de arabesken. Dit doe ik niet. Als ik van den weg ga, heb ik er ’n (goede of verkeerde) reden voor. Ook koketteert hy met ondeugendheidjes. Daar roep ik geen wraak over, o neen! Maar ik roer geen verboden zaken aan dan met ’n ernstig doel’.

In een aantekening bij zijn Ideën is Multatuli eerlijker: ‘Sterne zat God weet sedert hoeveel bladzyden schrylings op m’n pen z’n lelykste buitelingen te bedenken’.

Sterne, Multatuli , de eigenaardige verdiensten van hun sterk verwante, onmethodieke methode, hun bokkesprongen, buitelingen, ondeugendheidjes, arabesken, hun ‘van de weg gaan’… Ik wou even in ’t voorbijgaan zeggen: laat ons dit type schrijvers langzaam, bedaard lezen. Zonder verhitting. Pas bij kalmte van de lezer komen ze harmonisch op alle vier hun pootjes terecht.

Multatuli : Millioenenstudiën (Ideën). Tweedehands via Bolcom. Vanaf € 15,–