Schaken in de geest van Arpad Elo

Bij de schaakvierkamp in Hoogeveen gaat de 22-jarige Sjachriar Mamedjarov aan de leiding. Jeugdwereldkampioen Zaven Andriasian lijkt te zwak voor het gezelschap.

Halverwege de dubbelrondige Essentvierkamp in Hoogeveen staan de deelnemers op de ranglijst keurig in volgorde van hun rating, alsof ze een eresaluut willen brengen aan de voorspellende kracht van het ratingsysteem en aan de man naar wie het genoemd is, Arpad Elo.

Bovenaan staat Sjachriar Mamedjarov uit Azerbajdzjan met 2,5 punt uit drie partijen. Tweede is de Oekraïener Roeslan Ponomariov, wereldkampioen in 2002, met 2 punten, dan komt Loek van Wely met 1,5 punt en op de laatste plaats bungelt de Armeniër Zaven Andriasian, jeugdwereldkampioen in 2006, die al zijn partijen verloren heeft.

Vanaf het begin, tien jaar geleden, gelden er twee ijzeren wetten in deze vierkamp. Er wordt gespeeld met glazen schaakstukken en de groep wordt steeds op dezelfde manier samengesteld: een oud-wereldkampioen, de jeugdwereldkampioen van het jaar daarvoor, de beste Nederlander en de beste vrouw.

De beste vrouw is altijd Judit Polgar, die de afgelopen tien jaar acht keer meedeed. Twee keer ontbrak ze wegens zwangerschapsverlof en dit jaar heeft ze de voorkeur gegeven aan een ander toernooi, dat gisteren in Bilbao begon: een rapidtoernooi van blindpartijen.

Ze is vervangen door Mamedjarov, die vorig jaar in Hoogeveen de eerste plaats met haar deelde. Hij is 22 jaar, staat zevende op de wereldranglijst en hij is de aanvoerder van een schaakfamilie. Zijn zusjes Zeinab en Toerkan dragen de titel vrouwengrootmeester en zijn ook naar Hoogeveen gekomen, om mee te doen aan het Open toernooi.

Zondag toonde Mamedjarov in de eerste ronde meteen zijn kracht door Van Wely te verslaan. Er werd een openingsvariant gespeeld – de Moskouvariant van het damegambiet – die Van Wely goed bestudeerd moet hebben toen hij secondant was van Vladimir Kramnik bij het WK in Mexico, maar toch bereikte Mamedjarov duidelijk voordeel. Later kreeg Van Wely nog een goede kans de strijd te verscherpen. Hij zag het wel, maar dacht ten onrechte dat het niet nodig was.

Van Wely heeft een drukke tijd achter de rug. Eerst dat secondantschap van Kramnik, wat keihard werken betekende. Daarna speelde hij bij het Europese clubkampioenschap in Turkije voor zijn Spaanse club Gros Xake Taldea en meteen na dat toernooi moest hij door naar Hoogeveen.

Maandag kwam Mamedjarov alleen bovenaan door Andriasian te verslaan. Twee ex-jeugdwereldkampioenen tegen elkaar – Mamedjarov was het in 2003 en 2005 – maar van verschillend gewicht. Mamedjarov ging als een mes door de boter. In die ronde kwam Ponomariov een half punt achter door een remise tegen Van Wely.

Gisteren moesten Ponomariov en Mamedjarov tegen elkaar. Vorig jaar had Mamedjarov als zwartspeler zijn hart nog verpand aan de Breyervariant van het Spaans en dat leidde toen tot een curieus nieuwtje: een openingsanalyse op de website YouTube. Na zijn partij tegen Polgar, die hij had gewonnen, gaf Mamedjarov haar een instructief lesje waarin hij belangrijke geheimen van zijn openingsvoorbereiding onthulde. Het werd gefilmd en op YouTube gezet voor al zijn toekomstige tegenstanders, als die geweten hadden waar ze moesten zoeken.

Ondertussen is gebleken dat er toch iets mis is met Mamedjarovs lievelingsvariant van vorig jaar en nu verdedigde hij zich tegen Ponomariov op een kalmer manier. Als hun analyse na afloop van de partij al gefilmd is, dan zullen er nu geen belangrijke geheimen te zien zijn. Mamedjarov kreeg een stelling waarin hij iets slechter stond, maar waarin Ponomariov hem niets ernstigs aan kon doen.

Van Wely won gisteren met zwart van Andriasian bijna even soepel als de anderen het met wit hadden gedaan. Na een pretentieloze opening van Andriasian won Van Wely een pion en daarna stond hij gewonnen, al duurde het nog lang. De jeugdwereldkampioen van vorig jaar lijkt te zwak voor dit hoge gezelschap.

Dit is Ponomariov – Andriasian uit de eerste ronde, na zwarts 22ste zet. Wit heeft al groot voordeel en vindt nu een aardige zet die de partij in feite beslist.

23. Te6 Zwart kan deze toren niet nemen, want na 23…fxe6 24. dxe6 heeft wit zoveel dreigingen dat hij beslissend materiaal wint. 23…Pf6 24. Txd6 Dxd6 25. Le5 Dd8 26. Pg5 g6 27. Lxc7 Dxc7 28. d6 Door zijn vrije d-pion, gecombineerd met de dreigingen tegen f7, staat wit gewonnen. 28…Dd7 29. Te1 b5 In wanhoop offert zwart een pion. 30. Lxb5 Dg4 31. Pe4 Pxe4 32. Txe4 Dg5 33. f4 Df6 34. d7 Lb7 35. Te8 Da1+ 36. Kf2 Zwart gaf op.