Meer dan een diashow

Al Gore kreeg de Nobelprijs voor de Vrede mede dankzij zijn documentaire ‘An Inconvenient Truth’. Retorische slimheid verklaart een deel van het succes van de film.

Voor het eerst in de geschiedenis heeft een film naar de Nobelprijs voor de Vrede geleid. Zonder het succes van de documentaire An Inconvenient Truth zou de prijs, die Al Gore deelt met klimaatdeskundigen van de VN, vermoedelijk aan zijn neus voorbij zijn gegaan.

Kleine domper op de vreugde: een Britse rechter bepaalde, na een klacht van een burger, vrijwel gelijktijdig dat An Inconvenient Truth in grote lijnen correct is, maar niettemin in het onderwijs alleen mag worden gebruikt met een waarschuwing dat de film ‘negen wetenschappelijke fouten’ bevat, ‘in een context van alarmisme en overdrijving’. Vooral de voorspelling van rampzalige overstromingen door smeltend poolijs – ook in Nederland – geeft aanstoot.

Feiten moeten kloppen, maar alleen met rustig argumenteren kun je geen politiek bedrijven – en ook geen films maken. Retorisch vermogen is voor beide ambachten onmisbaar. Negen – verbale en visuele – strategieën en handigheden uit An Inconvenient Truth:

Personaliseren. De film gaat evenzeer over de mens Gore als over het broeikaseffect – van de ziekte van zijn zoontje tot het verlies van zijn zus.

Suggestieve intimiteit. De vertrouwelijke, soms bijna fluisterende voice-over van Gore – gebaseerd op uitputtende interviews die regisseur Davis Guggenheim bij Gore thuis afnam, is indringend. Hetzelfde geldt voor de pseudo-home movies van Gore, op reis en op zijn familieranch.

Rust. Gores informele, ontspannen conversatietoon, zonder stemverheffing, is veel meer toegesneden op het overtuigen van de kijker dan op het bespelen van het publiek in de zaal, bij zijn lezing met dia’s. Signaal: deze man is gepassioneerd over het milieu, maar geen fanaticus.

Anti-politiek. Gore spreekt nadrukkelijk over ‘hen’ en ‘zij’ als het over politici gaat. Hij presenteert zich vooral als een deskundige, die al sinds zijn studententijd met het klimaat bezig is.

De staatsman. De film deinst niet terug voor een citaat uit 1936 waarin Winston Churchill waarschuwt voor het fascisme. Boodschap: Gore is de Churchill van deze tijd. In de laatste minuten verandert zijn toon van vlotte professor naar bevlogen visionair.

Schaalvergroting. Het speciaal voor de film gemaakte kolossale videoscherm achter Gore, is imponerend.

Animatie. Onder meer een filmpje van ijsmassa’s dat is geleend uit de milieurampenfilm The Day After Tomorrow. The Simpsons leggen het broeikaseffect uit.

Kleurgebruik. Indringende en verontrustende grafieken verschijnen in indringend en verontrustend rood.

Informatiebombardement. De film bevat veel statistieken, die te kort in beeld zijn om ze te kunnen lezen.

Deadline. De race tegen de klok is een beproefd middel om een film spannend te maken. Dat geldt ook voor de boodschap van Gore: dat het vijf voor twaalf is voor de planeet.