Hightech drama voor het oor

De Hoorspelfabriek maakt luistertoneelstukken van boeken. Vanavond is het bibliotheekgeschenk ‘De gelukkige klas’ als hoorspel te beluisteren op de radio.

De gelukkige klas van Theo Thijssen is na Dubbelspel van Frank Martinus Arion het tweede boek dat in het kader van ‘Nederland leest’ gratis aan de leden van Openbare Bibliotheken wordt uitgereikt. Voorafgaand aan deze actie, die loopt van 19 oktober tot en met 16 november, zendt de Humanistische Omroep morgenavond de hoorspelversie van De gelukkige klas uit.

Theo Thijssen noemde het boek, dat voor het eerst verscheen in 1926, ‘een hymne op het onderwijzersschap’. Hoofdpersoon in De gelukkige klas is meester Staal, een toegewijde onderwijzer aan een armenschool in de Amsterdamse Oosterparkbuurt.

„Theo Thijssen was zijn tijd ver vooruit”, zegt Marlies Cordia die de hoorspelversie van het boek regisseert. „Hij was tegen bezuinigingen op het onderwijs en voor klassenverkleining.” Thijssen zag elk kind als een goudmijn en belofte voor de toekomst. Hij was tegen huiswerk, want buiten school moesten kinderen zich ook ontplooien. „Nu klinkt dit hoorspel wat ‘ouderwetsig’, maar dat komt omdat ik niet teveel aan Thijssens inhoud heb willen komen.”

Cordia vertelt enthousiast over haar hoorspel naar het boek van Theo Thijssen, dat vanavond wordt uitgezonden. Vorig jaar maakte ze voor de Humanistische Omroep ook een hoorspel van het boek Dubbelspel. Subsidie kwam van de Stichting Winckel-Sweep, die literatuur bevordert voor mensen met een leeshandicap. Evenals het boek wordt de cd van het hoorspel gratis verspreid, respectievelijk via de openbare en de blindenbibliotheken.

Het is een van de weinige hoorspelen die nog voor de publieke omroep worden gemaakt. Na een lange loopbaan als hoorspelregisseur bij de TROS werd Cordia in 1997 eindredacteur drama en documentaire bij de radioafdeling van de Humanistische Omroep.

Ooit was er het wekelijkse hoorspeluur, ’s zondags tussen vijf en zes op Radio 4. Maar door opeenvolgende bezuinigingen, zenderkleuringen en koerswijzigingen kwam er bij de publieke omroep steeds minder ruimte voor het hoorspel.

In 2005 richtte Cordia met Vibeke von Saher De Hoorspelfabriek op. De circa 25 hoorspelen die tot nu toe zijn gemaakt, worden op cd en via de boekwinkel verspreid. „Het hoorspel op de radio bestáát gewoonweg niet meer”, zegt Cordia. „Dat betekende een enorme kapitaalvernietiging aan talent, kennis en ervaring. Bij de TROS maakte ik er vijftien tot twintig per jaar. Er was een omroepbreed hoorspeloverleg en een gezamenlijk budget. Nu doet alleen de NPS er nog aan.”

Intussen ziet Cordia in het theater de hoorspelinvloeden sterk opkomen. „Er zijn steeds vaker opvoeringen waarbij stemmen worden gemixt met muziek, als een soort jamsessies. Of via koptelefoons uitgezonden producties, die aangevuld worden met lichteffecten en projecties in de buitenlucht.” Waar omroepen het laten liggen, gaan anderen ermee aan de gang. „Acteurs van naam en faam vinden het prachtig om in een hoorspel te spelen,” aldus Cordia.

In Nederland moet De Hoorspelfabriek nog de markt gaan veroveren, zegt de regisseur: „In Duitsland en Engeland puilen de boekwinkels uit van de hoorspelen. Daar zijn ze ook heel hip. Om ze te beluisteren op je mp3-speler, maar ook om ze te maken.”

Cordia regisseerde ook in Duitsland, waar zo’n 1.500 hoorspelen per jaar worden gemaakt. „Bij de Südwestfunk in Baden-Baden worden in drie studio’s permanent hoorspelen opgenomen. In Keulen zijn het er vijf. In Engeland heb je sinds 1951 The Archers, de langst lopende radioserie ooit.”

En Cordia weet nog meer succesverhalen over haar geliefde medium: „Veel belangrijke schrijvers zijn begonnen bij de radio. Elfride Jelinek bijvoorbeeld, of Franz Xavier Kroetz, Fassbinder en Heinrich Böll. En in Engeland Tom Stoppard en Harold Pinter. Is dat goed bevallen, dan blijven ze het medium trouw. Ze beschouwen het hoorspel als een volwaardige literaire uitingsvorm.”

Het hoorspel is filmisch maar ligt dichter bij de tekst, legt Cordia uit. „Orson Welles zei over het hoorspel: ‘Het schedeldak is het mooiste filmscherm ter wereld.’ Je werkt met tekst, geluiden en speciaal gecomponeerde muziek; de beelden moet je er zelf bij maken. Dat is vaak indringender dan film.”

De Hoorspelfabriek wil nadrukkelijk als kweekvijver dienen. Cordia: „Ik haal veel talent van de Hogeschool voor de Kunsten, waar ik les geef op de afdeling drama schrijven voor radio. Die generatie wordt niet gehinderd door nostalgie naar Paul Vlaanderen.”

Ze merkt op dat het hoorspel van toen duidelijk lijdt aan veroudering: „Die uitgesponnen dialogen, niet om aan te horen.” De voortschrijdende techniek is ook in het hoorspel terug te vinden: „We staan niet meer in een grindbak te trappelen; het hoorspel is hightech geworden. Voor jongeren is het ook technisch interessant geworden om geluiden te manipuleren. Ze vinden het spannend met kleine middelen hele werelden op te roepen.”

Cordia maakt ook Duitse hoorspelen, zoals de Duitse versie van De Ontdekking van de Hemel van Harry Mulisch. Die verscheen in mei en „verkoopt als een dolle”; de Duitse hoorspelversie van The Cement Garden van Ian McEwan staat op stapel. Cordia: „Onze Duitse collega’s van Hör Verlag begonnen net als wij aan de keukentafel. Nu hebben ze zo’n groot kantoor, dat het personeel elkaar daar opzoekt op een aluminium stepje. Ik hoop het hoorspel hier net zo populair te maken als in Duitsland.”

www.hoorspelfabriek.nl De gelukkige klas, Radio 1, donderdag 20.00-21.00u.