Hightech drama voor het oor

Op de Nederlandse radio worden nog maar weinig hoorspelen uitgezonden.

Maar het hoorspel leeft wel in het theater, als podcast en op cd. Vooral in Duitsland.

De gelukkige klas van Theo Thijssen is na Dubbelspel van Frank Martinus Arion het tweede boek dat in het kader van ‘Nederland leest’ gratis aan de leden van Openbare Bibliotheken wordt uitgereikt. Voorafgaand aan deze actie, die loopt van 19 oktober tot en met 16 november, zendt de Humanistische Omroep morgenavond de hoorspelversie van De gelukkige klas uit.

Theo Thijssen noemde het boek, dat voor het eerst verscheen in 1926, ‘een hymne op het onderwijzersschap’. Hoofdpersoon in De gelukkige klas is meester Staal, een toegewijde onderwijzer aan een armenschool in de Amsterdamse Oosterparkbuurt. De gelukkige klas is sterk autobiografisch: Theo Thijssen (1879–1943) was zelf onderwijzer en ontwikkelde zich tot onderwijsvernieuwer. Hij werd lid van de Tweede Kamer en van de Amsterdamse gemeenteraad voor de SDAP. „Theo Thijssen was zijn tijd ver vooruit’’, zegt regisseur Marlies Cordia. „Hij was tegen bezuinigingen op het onderwijs en voor klassenverkleining.”

Het is een van de weinige hoorspelen die zij nog voor de publieke omroep maakt. Na een lange loopbaan als hoorspelregisseur bij de TROS werd Cordia in 1997 eindredacteur drama en documentaire bij de radioafdeling van de Humanistische Omroep.

Ooit was er het wekelijkse hoorspeluur, ’s zondags tussen vijf en zes op Radio 4. Maar door opeenvolgende bezuinigingen, zenderkleuringen en koerswijzigingen kwam er bij de publieke omroep steeds minder ruimte voor het hoorspel. In 2005 richtte Cordia met Vibeke von Saher De Hoorspelfabriek op. De circa 25 hoorspelen die daar zijn gemaakt, worden hoofdzakelijk op cd en via de boekwinkel verspreid.

„Het hoorspel op de radio bestáát gewoonweg niet meer”, zegt Cordia. „Dat betekende een enorme kapitaalvernietiging aan talent, kennis en ervaring. Bij de TROS maakte ik er vijftien tot twintig per jaar. Er was een omroepbreed hoorspeloverleg en een gezamenlijk budget. Nu doet alleen de NPS er nog aan.”

Ondertussen ziet Cordia in het theater de hoorspelinvloeden sterk opkomen. „Er zijn steeds vaker opvoeringen waarbij stemmen worden gemixt met muziek, als een soort jamsessies. Of via koptelefoons uitgezonden producties, die aangevuld worden met lichteffecten en projecties in de buitenlucht. Waar omroepen het laten liggen, gaan anderen ermee aan de gang. Acteurs van naam en faam vinden het prachtig om in een hoorspel te spelen.”

De Hoorspelfabriek moet de Nederlandse markt nog veroveren, zegt Cordia: „In Duitsland en Engeland puilen de boekwinkels uit van de hoorspelen. Daar zijn ze ook heel hip. Om ze te beluisteren op je mp3-speler, maar ook om ze te maken.” Cordia regisseerde ook in Duitsland, waar zo’n 1.500 hoorspelen per jaar worden gemaakt.

Veel belangrijke schrijvers zijn begonnen bij de radio, zegt Cordia. „Elfride Jelinek bijvoorbeeld, of Franz Xavier Kroetz, Fassbinder, Heinrich Böll. En in Engeland Tom Stoppard en Harold Pinter. Is dat goed bevallen, dan blijven ze het medium trouw. Ze beschouwen het hoorspel als een volwaardige literaire uitingsvorm.”

De Hoorspelfabriek wil nadrukkelijk als kweekvijver dienen. Cordia: „Ik haal veel talent van de Hogeschool voor de Kunsten, waar ik les geef op de afdeling drama schrijven voor radio. Die generatie wordt niet gehinderd door nostalgie naar Paul Vlaanderen. Zo’n hoorspel is trouwens nu, met zijn uitgesponnen dialogen, niet meer om aan te horen. We staan niet meer in een grindbak te trappelen. Het hoorspel is hightech geworden. Het is voor jongeren ook technisch interessant geworden geluiden te manipuleren. Ze vinden het spannend met kleine middelen hele werelden op te roepen.”

Op de website van De Hoorspelfabriek zijn hedendaagse hoorspelfragmenten te beluisteren. Hier kun je ook de tot nu toe gemaakte cd’s bestellen. De Hoorspelfabriek wil de producties ook via podcast verspreiden. Zo worden ze 20 procent goedkoper, want bij de cd wordt een doosje met een informatief boekje geleverd. Cordia werkt ook voor de Duitse markt. De Duitse versie van De Ontdekking van de Hemel van Harry Mulisch verscheen in mei en „verkoopt als een dolle”; de Duitse hoorspelversie van The Cement Garden van Ian McEwan staat op stapel. Blijven de oplagen in Nederland beperkt tot enkele duizenden stuks, in Duitsland kunnen die oplopen tot een paar honderdduizend. Cordia: „Onze Duitse collega’s van Hör Verlag begonnen net als wij aan de keukentafel. Nu hebben ze zo’n groot kantoor, dat het personeel elkaar daar opzoekt op een aluminium stepje. Het is mijn ambitie om het hoorspel hier net zo populair te maken als in Duitsland.”

www.hoorspelfabriek.nl De gelukkige klas, Radio 1, donderdag 20.00-21.00u.