Een doener, geen denker

Onder kiezers is Verdonk populair, maar in de de VVD kreeg ze weinig gedaan.

„Haar probleem met de partij ging over imago en gedrag, niet over de inhoud.”

Dat de VVD en Rita Verdonk eens uit elkaar zouden gaan, was sinds vorige maand voor iedereen duidelijk. Maar het kamp-Verdonk was enigszins verrast toen eind vorige week duidelijk werd dat het hoofdbestuur van de VVD haar maandagavond wilde spreken.

Op de agenda stonden drie dingen: de opening, het lidmaatschap van Rita Verdonk van de VVD – en de sluiting. Na een kwartier stonden Verdonk en voorzitter Jan van Zanen alweer buiten. Verdonk had geen keuze en heeft de eer aan zichzelf gehouden.

De VVD is sinds de entree van Rita Verdonk als partijpoliticus verdeeld in twee kampen, al is er volgens partijleider Mark Rutte nooit sprake geweest van een „inhoudelijk verschil”. Misschien, zegt directeur Patrick van Schie van de Teldersstichting, het aan de VVD gelieerde wetenschappelijk bureau, was de strijd tussen Rutte en Verdonk meer een strijd tussen stijlen dan een botsing in liberale visies. Ze is niet iemand die gaat reflecteren over welke liberale waarden er nou achter haar beslissingen zitten.”

Maar volgens hem past Verdonk veel beter bij de VVD dan ze nu doet voorkomen. „Inhoudelijk is er weinig verschil. De VVD heeft tijdens de laatste verkiezingscampagne de fout gemaakt om thema’s als integratie en veiligheid onderbelicht te laten. Alle aandacht ging naar de economie. Daardoor werd een deel van de VVD-kiezers niet bereikt. Maar de kloof tussen een ‘linkse’ partijleiding en de ‘rechtse’ achterban die Verdonk zegt te vertegenwoordigen, bestaat niet. Haar probleem met de partij ging over imago en gedrag, niet over de inhoud.”

Rita Verdonk benadrukte in haar optredens de eerste ‘V’ van de VVD: de partij moest weer meer een volkspartij worden, die brede lagen van de bevolking zou aanspreken. Frits Bolkestein kon dit ook, zei ze toen ze zich kandideerde voor het lijsttrekkerschap van de VVD: én liberaal én volks. Ze verzamelde een groep getrouwen om zich heen die haar door dik en dun steunden. Vaak waren dat teleurgestelde partijleden. In het actieve partijkader kreeg ze, ondanks de steun van de ereleden Bolkestein en Wiegel, nooit echt een voet aan de grond.

Sterker, ze werd naar eigen zeggen „tegengewerkt” door veertig partijprominenten. Onder kiezers mag ze dan, gezien het grote aantal voorkeurstemmen, populair zijn, de partijtop heeft haar altijd een lastpak gevonden. Zij zijn bang voor de meer populistische koers die Verdonk voorstond. Een doener, geen denker: zo manifesteert Rita Verdonk zich graag. Ze is trots op haar pragmatische imago. Met die houding verwierf ze steun onder kiezers, maar als VVD’er kreeg ze weinig gedaan: partijbijeenkomsten worden immers altijd gedomineerd door het trouwe partijkader, niet door de Verdonk-stemmer. Tijdens de laatste partijbijeenkomst bleek dat de paar partijprominenten die haar steunden, toch eieren voor hun geld kozen. Tweede Kamerleden Fred Teeven en Charlie Aptroot bleven de VVD trouw. Ook Frits Bolkestein liet het belang van de VVD zwaarder wegen dan dat van Verdonk.

In de VVD dreigt nu een scheuring: fractievoorzitter Jan Talen uit Staphorst zal op de komende algemene ledenvergadering een motie van wantrouwen tegen het hoofdbestuur indienen. Haalt die het niet, dan is een partijscheuring reëel, zegt Talen. „Ik krijg tientallen, honderden mails per dag. We gaan in alle hevigheid door.” Talens eigen fractie zal zich zeker aansluiten bij de nieuwe beweging die Verdonk vermoedelijk zal oprichten. „De partijtop kan niet zo met haar leden omgaan.”

Patrick van Schie noemt het „zorgelijk” dat er na Geert Wilders in 2004 nu weer een fractielid met een duidelijke aanhang onder potentiële VVD-stemmers haar heil buiten de partij zoekt. „Dat is slecht voor het liberalisme.” Van Schie denkt dat Verdonk moeite zal hebben om kiezers te blijven trekken. „Haar thema’s zijn smal. Ze heeft aangegeven dat ze bij haar fractieportefeuille jeugd en onderwijs wil blijven, en we kennen haar opvattingen over immigratie en integratie, maar wat wil ze verder? Geert Wilders manifesteert zich op veel meer terreinen. Die heeft geen one-issuepartij.”

Partijleider Mark Rutte is niet bang voor een scheuring in de VVD. Daar is, zegt hij, „de liberale beweging” te sterk voor. Hij geeft toe dat de peilingen voor de VVD „onaanvaardbaar laag” zijn. „Maar het liberalisme bestaat al honderden jaren, de VVD is bijna zestig jaar oud. Vaker is voorspeld dat de VVD zou instorten, dat is nooit gebeurd.” Niemand, voegt hij daaraan toe, „is groter dan de partij”.