‘Poetin komt de Kaspische Zee van Iran stelen’

Vanochtend arriveerde de Russische president Poetin in Iran. Iraanse analisten zijn bang dat Iran in ruil voor nucleaire steun een stuk Kaspische Zee zal moeten opgeven.

TEHERAN, 16 OKT. - ‘Van de Russen valt alles te verwachten’, zo luidt een volkswijsheid in Iran. Russen, zo zeggen veel Iraniërs, zijn onbetrouwbare, sluwe vossen die alleen uit zijn op het vergroten van hun macht. De plotselinge waarschuwing van de Russische inlichtingendienst voor een zelfmoordaanslag op president Vladimir Poetin tijdens zijn bezoek aan Teheran van vandaag, zagen ze dan ook als een diplomatiek spelletje voorafgaand aan onderhandelingen.

Niemand in Iran was verbaasd toen president Poetin vanochtend toch landde in Teheran. Want er valt voor Rusland zeer veel te winnen in Iran. Poetin is als eerste Russische leider sinds Stalin in 1943 in Teheran om deel te nemen aan een belangrijke conferentie over nieuwe grenzen in de Kaspische Zee, een strategisch gebied vol olie en gas.

President Poetin zal ook spreken met de Iraanse Opperste Leider, ayatollah Ali Khamenei, waarbij Irans omstreden nucleaire programma aan de orde komt. Sommige Iraanse analisten vrezen dat Poetin zal aansturen op een compromis: Russische nucleaire steun in ruil voor een deel van de Kaspische zee.

Poetins onderhandelingspositie is zeer comfortabel. Zijn land heeft al meer dan 800 miljoen dollar ontvangen voor de bouw van Irans eerste nucleaire reactor, in Bushehr. Die is nu vrijwel afgebouwd. Maar de Russen weigeren vooralsnog de nucleaire brandstof voor deze kerncentrale te leveren.

De Iraniërs zijn woedend over het niet nakomen van deze afspraak, maar hebben Rusland tegelijkertijd nodig in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Daar kunnen de Russen verdere Amerikaanse sanctieplannen tegen Iran saboteren of verzachten onder dreiging met hun vetorecht.

„We hopen natuurlijk dat hij de nucleaire brandstof voor Bushehr zal leveren”, zegt Rahman Gharemanpour, analist van het Centrum voor Strategisch Onderzoek in Teheran. „Maar ik denk dat het heel moeilijk gaat worden.” Volgens de analist balanceert Rusland constant tussen Iran en het Westen. „Aan de ene kant willen de Russen als intermediair optreden tussen Iran en de Verenigde Staten. Aan de andere kant willen ze geen echte oplossing van het conflict zien, die Iran en de VS dichterbij elkaar zou kunnen brengen.”

Het parlementslid Elham Aminzadeh deelt die mening over deze bondgenoot. „Rusland heeft zijn beperkingen”, legt ze uit. Ze wijst erop dat Rusland zowel belangen in Amerika als in Iran heeft, die constant tegen elkaar worden afgewogen. Maar er speelt meer. „Rusland heeft een erg goed imago hier wegens zijn Koude-Oorloggeschiedenis met de VS”, zegt ze. „Maar natuurlijk niet wegens zijn verleden met Iran.”

Het Iraans-Russische verleden is een opsomming van oorlogen, bezettingen en verkapt kolonialisme. „We hebben geen goede herinneringen aan Rusland”, vertelt Housman Talé, schrijver van het boek ‘Iran in de klauwen van de beer, de mislukte Sovjetinvasie van 1943’. In zijn boek beschrijft hij hoe de Russen na de Tweede Wereldoorlog probeerden om de Azeri provincies in West-Iran in te pikken. „Dat was slechts een van hun vele aanvallen op onze soevereiniteit”, zegt Talé. „Deze invasie was gelukkig onsuccesvol, andere niet.”

De afgelopen 200 jaar hebben de Russen een groot deel bezet van wat ooit Iraans gebied was. In het voor Iran vernederende Verdrag van Toerkmanchai (in het oosten van Azerbajdzjan) van 1828 namen de Russen de Kaukasus over van de Iraniërs. Na het verdrag moordde een woedende menigte in Teheran de staf van de Russische ambassade uit.

De verzwakte Qajar-dynastie die Iran leidde, gaf in 1881 ook de Iraanse invloed in Centraal-Azië uit handen aan de Russen. Eind 19de, begin 20ste eeuw kregen de Russen samen met de Britten grote invloed op de Iraanse sjahs die vrijwel volledig afhankelijk werden van de twee supermachten.

In 1941 tot 1945 bezetten beide landen elk een helft van Iran. De Russische en Britse legers vertrokken, maar hun invloed bleef tot aan de revolutie van 1979. „Nu betwisten ze ons recht op een eerlijk deel van de Kaspische Zee. Dit zijn allemaal Russische spelletjes, zoals we ze al eeuwen zien in Iran.”

Housman Talé is bang dat de Iraanse regering temidden van de druk van het Westen over zijn omstreden atoomprogramma bereid zal zijn om een compromis te sluiten met Rusland over de verdeling van de Kaspische Zee.

Iran en Rusland hadden een verdrag waarin ze ieder recht hadden op de helft van ’s werelds grootste zoetwatermeer. Maar als gevolg van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie hebben in totaal nu vijf landen recht op een stuk Kaspische Zee. „Iran heeft recht op 20 procent en alle olie- en gasbronnen die daaronder vallen. Maar de Russen hebben akkoorden met de andere Kaspische-Zeelanden gesloten en willen ons maar 11 procent geven”, legt Talé uit.

„Ik hoop maar dat onze regering geen keuzes gaat maken tussen ons recht op een eerlijk deel van de Kaspische Zee of vooruitgang van ons nucleaire programma. Dat zou tot vreselijk gezichtsverlies leiden voor de Iraanse overheid”, zegt Talé. „We moeten op onze hoede zijn. Poetin is hier om de Kaspische zee te stelen.”

Foto’s op nrc.nl/buitenland