Persoon en partij

Ook nu Rita Verdonk afscheid heeft genomen en een eigen ‘beweging’ begint, zal het onrustig blijven binnen de VVD. Verdonk is immers de tweede VVD-parlementariër die in drie jaar tijd voor zichzelf begint. De breuk met Geert Wilders is de VVD niet in de koude kleren gaan zitten.

Maar opmerkelijker is toch de angst waarmee het hoofdbestuur van de VVD afgelopen maand opereerde in deze kroniek van een aangekondigde breuk. Vanaf het moment dat Verdonk besloot haar Tweede Kamerzetel voor zichzelf op te eisen én tegelijkertijd lid te blijven van de partij zonder welke ze geen politieke carrière had kunnen maken, ontbrak het de VVD vijf weken lang aan een gezonde dosis zelfrespect. Conform artikel 15 van de statuten had het bestuur Verdonk kunnen ‘ontzetten’. Het partijbestuur hield zich echter onledig met een vertragingstactiek, in de hoop zo de ‘gewaardeerde persoon en minister’ – aldus de lovende woorden van partijvoorzitter Jan van Zanen vanmorgen – uit te roken.

Verdonk heeft deze Taktiererei, zoals het in het Duits heet, gisteren niet beloond. Door ‘de eer aan zichzelf te houden’ heeft ze de VVD achtergelaten met een nog altijd niet ontmantelde tijdbom. De in 1948 gerealiseerde eenheid van de liberale hoofdstroom staat dan ook op het spel.

Het gehannes van de VVD brengt eveneens een ander probleem aan het licht: namelijk dat veel politieke partijen steeds minder in staat zijn tot een ordentelijk verenigingsleven.

Dat een liberale organisatie als de VVD daarmee moeite heeft, is enigszins begrijpelijk. De VVD is van oorsprong meer een losse negentiende-eeuwse kiesvereniging geweest dan een strakke politieke partij. Dat de klassiekere partijen er ook last van hebben, is daarentegen een teken aan de wand.

De PvdA bijvoorbeeld weet zich amper raad met gemeenteraadslid Ehsan Jami uit Leidschendam-Voorburg. Het raadslid laat geen kans onbenut om de eigen partij te kritiseren en te flirten met politici die de PvdA alles behalve goed gezind zijn. De lokale PvdA heeft hem nu à la de VVD vriendelijk verzocht zijn zetel in Leidschendam-Voorburg op te geven. Maar net als Verdonk beschouwt Jami zijn raadslidmaatschap als een louter persoonlijke verdienste en zal hij volgens zijn woordvoerder dus op eigen titel doorgaan in Leidschendam-Voorburg. Persoonlijke belangen in politieke partijen zijn zo oud als die partijen. De spanning tussen maatschappelijke idealen en individuele ambities is nu eenmaal niet altijd oplosbaar. De kieswet is daarom bewust dubbelzinnig. Volksvertegenwoordigers worden gekozen via een lijst van een politieke partij, maar vertegenwoordigen het volk op persoonlijke titel. Daarmee zegt de wet dat politieke partijen wel iets meer zijn dan vehikels voor de strikt individuele aspiraties van burgers.

Zo rigide als de SP, die qua organisatiestructuur het midden houdt tussen een autoritaire sociaal-democratische partij en een leninistische voorhoedepartij uit het begin van de vorige eeuw, moeten andere partijen niet willen zijn. Maar een beetje minder vrijblijvendheid in de eigen vereniging zou de parlementaire democratie geen kwaad doen.