De ‘homo economicus’ wordt miskend

Mechanism design theory (de theorievorming die zich bezighoudt met de werking van het marktmechanisme) klinkt misschien als een ironisch bedoelde naam van een rockband uit de jaren zeventig. Maar in feite betreft het een uitvloeisel van de economische discipline van de speltheorie. Een paar van die intellectuele spelletjes hebben drie Amerikaanse economen – Leonid Hurwicz, Eric Maskin en Roger Myerson – nu de Nobelprijs voor economie opgeleverd.

De Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen, die de prijs toekent, heeft voor de vierde keer sinds 1994 speltheoretici beloond. Ditmaal gaat het om onderzoek naar de beste manier waarop instellingen besluiten kunnen nemen. De prijswinnaars hebben zich beziggehouden met kwesties als het opstellen van voorschriften voor gereguleerde bedrijfstakken en het inrichten van stemsystemen.

De speltheorie spreekt aan, omdat zij de reputatie heeft nuttig te zijn, anders dan de meeste vormen van micro-economie, die zich doorgaans verliezen in lastig te interpreteren vergelijkingen. De speltheorie belooft hulp bij concrete problemen zoals belastingtarieven en prijsstelling.

Het klinkt allemaal veelbelovend. Myerson is bijvoorbeeld nauw betrokken bij de ontdekking van het feit dat er vaak geen betere manier is om de prijs van iets te bepalen dan een dubbele veiling, waarin zowel de koper als de verkoper bieden. Die informatie zou onderhandelaars over arbeidsvoorwaarden van pas kunnen komen.

Maar misschien ook niet. Het praktische resultaat komt pas om de hoek kijken aan het eind van een lange reeks vergelijkingen, die allemaal uitgaan van een paar simpele veronderstellingen over de menselijke natuur. De meest opmerkelijke daarvan is dat ieder individu louter een zelfzuchtig doel nastreeft – het maximaliseren van de door hem of haar verwachte opbrengst – zoals het juryrapport van het Nobelcomité het verwoordt.

Maar mensen zijn in werkelijkheid niet zulke profijtbeluste wezens. Ze zijn dikwijls bereid om economische of persoonlijke offers te brengen ten bate van andere zaken. Ze kunnen vaak niet zo goed beoordelen wat goed voor hen is. In iedere succesvolle instelling is vertrouwen belangrijker dan zelfzuchtigheid.

Het is geen verrassing dat de speltheorie weinig invloed heeft op de feitelijke economische praktijk. Waar dat wel het geval is geweest, bijvoorbeeld in de regulering van nutsbedrijven en bij de veilingen van radio- en telefoniefrequenties, is het lastig aan te tonen dat de theorie het economisch leven er beter op heeft gemaakt.

De Zweedse Academie beloont terecht economen die proberen reële – in plaats van puur theoretische – problemen aan te pakken. Maar totdat de beroepsgroep bereid is om uit te gaan van de manier waarop echte mensen zich gedragen, zullen die problemen onopgelost blijven.

Edward Hadas

Voor meer commentaar uit Londen: www.breakingviews.com.Vertaling Menno Grootveld