Bewust heen en weer praten

De neurobiologische grondslag van het bewustzijn wordt in hoog tempo ontrafeld. De klassieke tegenstelling tussen lichaam en geest begint te vervagen, zegt de Amsterdamse neurobioloog prof. Victor Lamme.

Wat is bewustzijn?

Lamme: „Vaak weet je zelf niet waarvan je je bewust bent. Bij experimenten nemen proefpersonen een plaatje goed in zich op, maar op een volgend plaatje zien ze allerlei veranderingen niet, zelfs als er hoofden van mensen verwisseld zijn. Dat wordt veranderingsblindheid of change blindness genoemd. Opmerkelijk zijn de split brain-patiënten, bij wie de verbinding tussen beide hersenhelften operatief is doorgesneden om epilepsieaanvallen te bestrijden. Zij zullen ontkennen dat ze een plaatje in het linkerdeel van hun gezichtsveld bewust gezien hebben, maar ze kunnen het wèl natekenen, of er dingen op aanwijzen. Of ze wat gezien hebben kun je alleen weten door te kijken naar het brein. Bewustzijn is een hersenproces.”

Hoe ziet een bewuste ervaring eruit in het brein?

„Het brein verwerkt informatie op twee manieren. Via de fast feed forward sweep wordt drie keer per seconde informatie van je netvlies door je hele brein geschoten, naar alle hersenstructuren. Binnen een tiende seconde is de nieuwe informatie overal bekend. Vervolgens gaan allerlei hersengebieden ‘met elkaar praten’. Het ene hersengebiedje is speciaal gevoelig voor bewegende beelden, een volgend gebiedje verwerkt informatie over de vormen van objecten. Pas door dat ‘heen en weer praten’, via recurrente interactie van hersensignalen, ontstaat een bewuste ervaring, een geïntegreerd concept van vormen en kleuren, beweging en geluid.”

Hoe zit dat bij dieren?

„Dit bouwplan is wijd verbreid in het dierenrijk. Waarom zou het bij chimpansees, honden of katten niet net zo zou gaan? ”

Waarvan zijn wij ons bewust?

„Als je bewustzijn ziet als hersenproces is het antwoord: waarschijnlijk van veel meer dan je zelf weet. Je brein maakt zo’n drie keer per seconde een soort filmbeeld van wat er op je netvlies valt. Elke keer zijn er recurrente interacties en dus bewustzijn, maar een seconde later ben je 90 procent al weer vergeten. Bewustzijn is vluchtig, bijna ongrijpbaar. Misschien is die film in je hoofd een illusie. Naarmate we meer van de materie gaan begrijpen begint het raadsel van de scheiding tussen lichaam en geest te vervagen.”

Is dat niet ontluisterend?

„Dit vind ik juist oneindig veel mooier dan vast te houden aan oude mythes.”