Besluipen, schieten, poseren en villen

De verzamel-dvd Animalomania laat ons nadenken over dierenrechten.

Twaalf films, gemaakt tussen 1905 en 1913, bewijzen dat het onderwerp al oud is.

Dierenrechten staan voortdurend in de belangstelling, ook in de politiek. Marianne Thieme, fractievoorzitter van de Partij voor de Dieren, bekritiseerde vorige week nog fel de nota Dierenwelzijn: „Met deze nota toont het kabinet-Balkenende IV zijn ware gezicht, en laat het z'n diervriendelijk mombakkes vallen.”

Nu is nadenken over dierenrechten helemaal niet nieuw, blijkt uit de verzamel-dvd Animalomania, samengesteld door de Belgische filmtheoreticus Eric de Kuyper. Op de dvd staat onder meer het korte filmpje La protection des animaux (bescherming der dieren). Het komt uit een nieuwsreel, een voorloper van het journaal, en is van filmmaatschappij Gaumont. In 1911 werd het in de bioscopen vertoond.

Een man wordt boos als hij een andere man in een bontjas ziet en scheldt hem uit. Daarna volgt een shot van een zware kar met bouwafval die wordt getrokken door een aantal paarden die weinig zachtzinnig worden behandeld. Dan volgt de tussentitel ‘zorg goed voor de dieren’. De afzender: de bond voor paardenbescherming. Het is een van de twaalf films die op de dvd staan. Bijgevoegd is het Engels / Nederlandse boek Animalomania. Daarin staan een drietal essays die de context schetsen van de films die tussen 1905 en 1913 werden gemaakt .

De films zijn afkomstig uit de vroegste periode van de filmgeschiedenis en geven een fascinerend beeld van de manier waarop mensen met dieren omgaan. De titel van het boek en de dvd is ontleend aan een gelijknamige uitgave uit 1836, met tekeningen van J.J. Grandville. Hij tekende karikaturen die de fysieke en psychologische gelijkenissen tussen mens en dier uitbeelden. Zo worden dieren antropomorf, een proces dat Disney en andere animatiestudio’s ook gebruiken in hun tekenfilms.

De dvd begint met het vroegste filmpje, uit 1905. Hierin worden diverse martelaren uit bijbelverhalen getoond, van Daniël in de leeuwenkuil tot Balthassar, een van de drie Wijzen. In het zeven minuten durende filmpje komt ook een scène voor uit de tijd van de Romeinse spelen, waarbij christenen het in de arena moesten opnemen tegen wilde dieren. In aanwezigheid van een juichende menigte worden ze verscheurd door hongerige leeuwen.

Op de dvd staan ook twee jachtfilms, een genre dat stamt uit de vroegste cinemaperiode. De jachtfilm had al snel een vaste vorm gekregen. Eerst zien we de blanke jager, vergezeld door een aantal zwarte helpers, door de jungle sluipen. Dan een shot van een wild beest. Vervolgens zien we de man schieten, waarna zijn helpers kijken of het dier wel echt dood is. Dan een beeld van de trotse schutter die naast het dode dier poseert, meestal gevolgd door een close-up van de bek van bijvoorbeeld de tijger wiens tanden ontbloot worden door de jager om te laten zien hoe gevaarlijk de missie wel niet was. Uiteindelijk wordt het dier gevild en de kop losgesneden van het lichaam, als trofee van een spannende dag.

Een zo’n jachtfilm is Alfred Machins Chasse à la panthère (Jacht op de panter, 1909). Diezelfde Machin had een luipaard als huisdier, Mimir, tevens zijn favoriete actrice. Machin is ook verantwoordelijk voor een parodie op de jachtfilm. Hierin worden twee jagers belachelijk gemaakt. Steeds vluchten ze weg als ze in het wild worden belaagd door dieren. Zelfs een klein konijntje ontsnapt uit hun handen. Om niet met lege handen thuis te komen, kopen ze wat wild op de markt. Dat laten ze stoer zien op een persconferentie. Maar als een van de beesten ontsnapt, rennen ze weer weg.

Een van de mooiste films is De sprinkhaan en de mier (1911) van de Russische animator Wladyslaw Starewicz. Het is zijn versie van de gelijknamige fabel van Fontaine. De animatiefilm is bijna honderd jaar oud, maar nog steeds adembenemend.

De vroege wetenschapsfilm La chenille de la carotte (de rups van de zwaluwstaartvlinder) uit 1911 laat in Pathécolor van dichtbij de metamorfose van een rups naar een vlinder zien. Om dat proces in die tijd in de bioscoop te zien, moet nieuw en buitengewoon fascinerend zijn geweest.

De dvd eindigt met een hart onder de riem voor de Partij voor de Dieren, het prachtig ingekleurde La peine du talion (Oog om oog, tand om tand) uit 1906. Hierin wordt een vlinderaar getrakteerd op een koekje van eigen deeg. Hij wordt gevangen door een stel rupsen en vlinders en vervolgens op een kurk gespietst met een speld. Hij schreeuwt het uit en belooft nooit meer vlinders te vangen. Misschien goed om in de Tweede Kamer te vertonen bij de behandeling van de nota Dierenwelzijn.

Dvd + boek

Animalomania

Twaalf films met dieren, uit de periode 1905-1913. Distributie: Koninklijk Belgisch Filmarchief (te bestellen via www.ledoux.be/dvd/)