‘Liaisons’ tussen beheersing en begeerte

Toneel: Liaisons Dangereuses naar Choderlos de Laclos, door het Nationale Toneel. Gezien: 12/10 Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Tournee t/m 26 jan. Inl.: www.nationaletoneel.nl

Graaf de Valmont werpt een hooghartige blik naar zijn vroegere vriendin markiezin de Merteuil. Zij draait, niet minder superieur, hem de rug toe en schrijdt weg over de bühne. Dan zet de graaf de hoge hak van zijn zwarte laars op haar sleep. De vloeiende beweging van de markiezin komt abrupt tot stilstand. Nu is ze gevangen onder de schoen van haar meester.

Dit is een prachtige scène uit de toneelvoorstelling Liaisons Dangereuses door het Nationale Toneel naar het gelijknamige boek van de Franse auteur Choderlos de Laclos. Gijs Scholten van Aschat is de valse graaf; Ariane Schluter de perfide markiezin. Deze achttiende-eeuwse brievenroman gold destijds als libertijnse stijlgids hoe verveling te verdrijven. Men moet het spel van verleiding spelen in een combinatie van aristocratie en verdorvenheid. Regisseur Johan Doesbrug laat in snelle scènes zien dat de inzet hoog is en dat niemand bang mag zijn diep te vallen. Met zijn vaardige, gedreven spelers maakt hij van Liaisons Dangereuses een hels experiment met de liefde. Uiteindelijk gaat iedereen te gronde aan het mengsel van gewetenloosheid en begeerte.

Schluter opent als de markiezin het spel: uit wraak moet haar vroegere minnaar, graaf de Valmont, een jong meisje, pril uit het klooster, ontmaagden. Scholten van Aschat zet als Valmont al zijn verleidingskunsten in. Het meisje (onschuldig-mooi gespeeld door Sophie van Winden) laat hem toe in haar bed, trillend van nieuwsgierigheid, angst en genot. Het eerste slachtoffer ligt. Nog is de markiezin niet verzadigd: ook een echtgenote moet vallen. Want huwelijkstrouw verwoest het genot.

Schluter is de aangeefster; haar markiezin weigert te incasseren of haar verlies te dragen; dat is haar verstilde tragiek. Schluter speelt aanvankelijk beschaafd, gekleed in een wijdvallende goudgele jurk met sleep, maar allengs groeit de perversiteit in haar. Vanuit de achtergrond kijkt zij naar de veroveringen van Van Aschat. Dat schenkt beiden decadente voldoening: de een heeft lust aan voyeurisme, de ander aan het jagen op vrouwelijk wild.

Bewerker Marcel Otten gebruikt niet alleen het origineel, maar ook de versie van Heiner Müller, en die van Christopher Hampton, die ook werd gebruikt voor de beroemde film met John Malkovich en Glenn Close. Wat nieuw is aan deze Liaisons is het evenwicht tussen ratio en emotie, tussen beheersing en begeerte. Het knappe is dat je als toeschouwer voortdurend beseft dat de markiezin van deze man houdt: hoe liederlijker des te beminder. Vlak voor het fatale einde roept Scholten van Aschat een gruwelijke bezwering om van zijn arme slachtoffer af te komen: „Dat jij niet weggaat, dat ligt buiten mijn macht. Dat jij voor me knielt, dat ligt buiten mijn macht”. Graaf en markiezin plegen een trage zelfmoord. Verslaving aan lust: ook dat ligt buiten hun macht.