Het gas stroomt westwaarts, geld oostwaarts

Bondskanselier Merkel en president Poetin zijn bijeen om te praten over Russische gasleveranties. Ondanks de moeizame relatie moeten er zaken gedaan worden.

Op de muziekboekjes van het oer-Duitse Konzerthaus in Berlijn prijken advertenties van Gazprom, het gasconcern van de Russische staat. Gazprom steunt de Duitse cultuur. En de Duitse sport: de onderneming is hoofdsponsor van voetbalclub Schalke 04, een van de topclubs uit de Duitse eredivisie.

Maar cultuur en sport zijn bijzaken voor het bedrijf. Het gaat allereerst om de economie: om gasleveranties aan het rijke Duitsland en de rest van West-Europa. Het Russische gas is topprioriteit voor bondskanselier Angela Merkel van Duitsland en president Vladimir Poetin van Rusland, die elkaar in Wiesbaden ontmoeten. Gisteravond voerden ze hun eerste gesprekken. Vandaag gaat het overleg verder.

Hun agenda staat in het teken van een paradox: groeiende wederzijdse economische belangen versus politieke betrekkingen die onder druk staan. Of het nu gaat over gas- en pijpleidingpolitiek, het sanctiebewind jegens Iran, de toekomst van Kosovo of het Amerikaanse plan voor een afweerschild tegen raketten – het zijn dissonanten die de regeringschefs moeilijk kunnen verbloemen.

Zowel inzake Iran als in de kwesties Kosovo en het Amerikaanse raketschild vaart Poetin een koers die divergeert met die van Duitsland en Europa. En met die van de Verenigde Staten. Poetin is geen voorstander van strengere sancties wegens het Iraanse atoombeleid; hij is tegen het Amerikaanse raketschild waarvoor Washington de hulp nodig heeft van Europese landen. En als het aan Moskou ligt, wordt Kosovo tot nader order niet onafhankelijk verklaard van Servië, de oude Russische bondgenoot.

De verhouding tussen Merkel en Poetin is niet van dien aard dat de grote politieke en economische vraagstukken in vriendschap geregeld kunnen worden. Zoals dat tussen Poetin en Schröder wel gebeurde; althans schijnbaar. De relatie nu is koeler. De belangen lopen meer uiteen.

Voorafgaand aan de ontmoeting tussen Merkel en Poetin waarschuwde gisteren ex-Sovjetpresident Michail Gorbatsjov, als gastspreker aanwezig op een Duits-Russisch congres in Wiesbaden, voor „stilstand in het wederzijdse toenaderingsproces”. Volgens hem zou sprake zijn van veronachtzaming van Rusland op het moment dat het land zijn belangen verdedigt.

Dit weekend strooide de CDU-politicus Ruprecht Polenz zout in de wonde door te zeggen dat in Rusland een „klimaat van intimidatie” heerst. Door Poetins handelen „met opgestroopte mouwen” maakt Rusland „geen nieuwe vrienden”, aldus dit Bondsdaglid.

Poetin is met een delegatie van twaalf ministers en staatssecretarissen naar Wiesbaden gekomen, die allen met hun Duitse collega’s zullen spreken. Een diplomaat die bij de voorbereidingen betrokken was merkt op dat er „zaken zullen moeten worden gedaan, zeker op het gebied van het gas”.

Voor de Bondsrepubliek is Russisch gas onmisbaar. In de helft van de Duitse huishoudens brandt de kachel of het fornuis op aardgas van Gazprom. Die afhankelijkheid zal verder toenemen. Een pijpleiding via de Oostzee moet de twee landen verbinden voor nog meer leveranties vanaf eind 2010.

Maar daar wringt de schoen. Het project is omstreden. Polen, Estland en Finland hebben bezwaren tegen de pijpleiding die ongevraagd voor hun deur komt te liggen, of hun land omzeilt. Bovendien groeit de Duitse kritiek. Het land zou zich met zijn energie te afhankelijk van de Russen maken.

Hoewel formeel vaststaat dat de leiding er komt, heeft Merkel zich er anders dan haar voorganger Gerhard Schröder nog niet duidelijk voor uitgesproken. Schröder liet zich na zijn afscheid door Poetin benoemen tot commissaris bij Nordstream, de Gazprom-dochter die de pijpleiding exploiteert.

Na Schröders vertrek trad een kentering op in de tot dan nogal innige Duits-Russische relatie. Merkel haalde de band met Washington aan en stelde zich gereserveerder op tegenover Moskou. Gisteren loofde ze weliswaar het „strategische partnerschap” tussen Duitsland en Rusland en zei ze dat beide landen „veel gemeen” hebben, maar Poetin wil die woorden omgezet zien in daden.

Hij verwacht dat Merkel zich „voor de volle honderd procent” inzet voor de Oostzee-pijpleiding, aldus een hoge Duitse functionaris die anoniem wenst te blijven. Volgens hem betekent dat: dwarsliggers als Estland en Polen helpen koest houden.

Hoe verdeeld Duitsland en Rusland politiek ook zijn, één ding staat vast: „Energie verbindt mensen”, zoals Gazprom in zijn reclame meldt – dat geldt zeker voor Merkel en Poetin. Gas stroomt westwaarts; geld oostwaarts. Wederzijdse belangen dicteren dat dat zo blijven moet.