Brievenroman wordt hels experiment met de liefde

Liaisons Dangereuses, naar Choderlos de Laclos. Door het Nationale Toneel.

Regie: Johan Doesburg. Tournee t/m 26/1. Inl.: www.nationaletoneel.nl

Graaf de Valmont werpt een hooghartige blik naar zijn vroegere hartsvriendin Markiezin de Merteuil. Zij draait hem de rug toe en schrijdt weg over de bühne. Dan zet de graaf de hoge hak van zijn zwarte laars op haar sleep. De vloeiende beweging van de Markiezin komt abrupt tot stilstand. Nu is ze gevangen onder de schoen van haar meester.

Dit is een prachtige, theatrale scène uit de toneelvoorstelling Liaisons Dangereuses door het Nationale Toneel naar het gelijknamige boek van de Franse auteur Choderlos de Laclos. Gijs Scholten van Aschat is de valse graaf; Ariane Schluter de perfide markiezin. Deze 18-eeuwse brievenroman gold destijds als libertijnse stijlgids hoe verveling te verdrijven en het vuur van de lichamelijke begeerte brandend te houden. Regisseur Johan Doesburg maakt met zijn vaardige, gedreven spelers van Liaisons Dangereuses een hels experiment met de liefde. Uiteindelijk gaat iedereen te gronde aan het giftige mengsel van gewetenloosheid en begeerte.

Het fraaie, gestileerde decor van André Joosten met losse salonmeubels is de arena waar de machtsstrijd zich afspeelt. Schluter als markiezin opent het spel: uit wraak moet haar vroegere minnaar, graaf de Valmont, een jong meisje, pril uit het klooster, ontmaagden. Scholten van Aschat als Valmont zet al zijn verleidingskunsten in. Het meisje (een schuldeloos-mooie rol van Sophie van Winden) laat hem toe in haar bed, trillend van nieuwsgierigheid, angst en genot. Het eerste slachtoffer is gevallen. Nog is de markiezin niet verzadigd: ook een braaf-getrouwde vrouw moet het ontgelden. Want huwelijkstrouw is de verwoester van genot.

Schluter is de aangeefster die weigert te incasseren of haar verlies te dragen; dat is haar verstilde tragiek. Haar markiezin speelt ze aanvankelijk beschaafd, maar allengs groeit de perversiteit in haar. Het is een treffende vondst Schluter vanuit de achtergrond naar de veroveringen van Van Aschat te laten kijken. De een heeft lust aan voyeurisme, de ander aan het jagen op vrouwelijk prooiwild.

De brievenroman spoorde cineasten tot films aan, schrijvers tot toneel. Een van de befaamdste bewerkingen is Kwartet van Heiner Müller. Bewerker Marcel Otten is geïnspireerd door het origineel, door Müller en door de Britse scenarioschrijver Christopher Hampton. Wat nieuw is aan deze Liaisons is het evenwicht tussen ratio en emotie, tussen beheersing en begeerte. Het knappe is dat je als toeschouwer voortdurend beseft dat de markiezin van deze man houdt: hoe liederlijker des te beminder.

Scholten van Aschat roept vlak voor het slot op huiveringwekkende wijze, als een gruwelijke bezwering om van de arme mevrouw De Tourvel af te komen: „Dat jij niet weggaat, dat ligt buiten mijn macht. Dat jij voor me knielt, dat ligt buiten mijn macht”. Graaf en markiezin plegen in deze Liaisons Dangereuses een trage zelfmoord. Verslaving aan lust: ook dat ligt buiten hun macht. En is fataal.