Vorstelijke misrekening

Het risico werd miniem geacht. Toch ging het mis nadat prinses Máxima een toespraak hield over de nationale identiteit. „Een rekening is vereffend.”

Prins Willem-Alexander en prinses Màxima twee jaar geleden in Marrakech tijdens een bezoek aan Marokko. Het programma stond in het teken van waterbeheer, microkredieten en cultuur Foto WFA WFA31:KONINKLIJK ECHTPAAR OP BEZOEK IN MAROKKO:MARRAKECH;15NOV2005- Prins van Oranje en Prinses M xima der Nederlanden brengen van zondag 13 tot en met woensdag 16 november een bezoek aan Marokko. Het bezoek van het Paar staat in het teken van de viering van 400 jaar Marokko-Nederland. Het programma is gericht op waterbeheer, microkrediet en cultuur. Foto: Prins Willem- Alexander en Prinses Maxima bezoeken medina van Marrakech. Ze zijn omringd door de pers. WFA/mc/str. PPE WFA WFA

Snipverkouden was Máxima toen ze vorige week op bezoek moest in Slovenië. Ze was ook aangeslagen. Voor het eerst was een deel van het Nederlandse volk boos op haar. En minister-president Balkenende nam het niet voor haar op.

Als hij haar niet verdedigde, was op Paleis Noordeinde bedacht, dan moest ze het maar zelf doen. Op het vliegveld van Ljubljana vertelde ze aan meereizende journalisten wat ze precies bedoeld had met haar toespraak over de Nederlandse identiteit en het ene koekje bij de koffie. De Rijksvoorlichtingsdienst zette haar uitspraken op internet.

Ze zei: „Wat ik zo geweldig aan Nederland vind, is juist de verscheidenheid, ook van oudsher.”

En: „Ons land is er in het verleden in geslaagd één te blijven door respect voor verscheidenheid van mensen.”

En: „Nederland is een zeer warm en genereus land waar ik met open armen ben ontvangen.”

Aan het eind zei Willem-Alexander: „Het is jammer als je je best doet en er zo’n discussie van komt.”

Het is een van de grootste zorgen in kringen rond Willem-Alexander en Máxima. Enquêtes zeggen wel dat bijna 90 procent van de Nederlanders achter het koningshuis staat. Maar dat kan verkeren. En wat als het voor de jonge en de nieuwe Nederlanders helemaal niet hoeft, dat koningschap?

Een paar jaar geleden is een strategie bedacht om een stevig draagvlak voor Willem-Alexander en Máxima te creëren. Het idee erachter is dat het nieuwe koningschap ‘modern’ en ‘inhoudelijk’ moet zijn, niet alleen ceremonieel.

Vandaar: watermanagement voor hem, microkrediet voor haar. Het wordt ook: staatsbezoeken waarbij het echtpaar goede gesprekken voert met echte mensen, anderhalf uur lang. Niet meer twintig minuten in een buitenwijk van Ankara in een schooltje gepropt worden. En ze willen een halal maaltijd op tafel kunnen zetten.

Willem-Alexander en Máxima nodigen ook bijna elke maand vijf of zes leeftijdgenoten uit om bij hen thuis in de Eikenhorst te komen eten. Veelbelovende politici, kunstenaars, onderzoekers, jonge ondernemers met een interessant bedrijf.

En er zijn gesprekken met mensen als Paul Schnabel van het Sociaal en Cultureel Planbureau of Pauline Meurs van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Willem-Alexander en Máxima willen weten wat er leeft bij de jonge en de nieuwe Nederlanders voor wie zij koning en koningin zullen zijn.

Het was door deze strategie dat er ‘ja’ werd gezegd toen de WRR begin dit jaar vroeg of Máxima zou willen spreken bij de presentatie van het rapport Identificatie met Nederland. Twee jaar geleden had Willem-Alexander al een persoonlijke toespraak gehouden, op 5 mei. Hij had het over Zivilcourage gehad en daar was veel waardering voor geweest. Nu was het moment gekomen voor Máxima. Na zeven jaar in Nederland kón zij ook iets zeggen over dit onderwerp.

Bovendien was het Pauline Meurs die Máxima uitnodigde. Zij leidde het onderzoek bij de WRR, ze had bijeenkomsten georganiseerd met jonge Nederlanders van Marokkaanse en Turkse afkomst. Máxima was daar een paar keer bij geweest. Er was ‘chemie’ tussen de twee vrouwen ontstaan.

Geboren in Le Vésinet in Frankrijk. Op school gegaan in het Verenigd Koninkrijk, in Colombia, Brazilië en Mexico. Pauline Meurs (54) is de dochter van een diplomaat en op haar CV – www.eerstekamer.nl, ze is PvdA-senator – valt na te gaan hoe internationaal háár verleden is.

Veel later, toen ze allang volwassen was, ging ze met een nichtje naar het land waar haar vader geboren was, Suriname. Ze wist dat ze helemaal niet zo blank was als ze altijd had gedacht. In haar voorgeslacht waren ook zwarten en indianen.

Het is Pauline Meurs die in het najaar van 2005 tijdens een ‘heisessie’ van de WRR – in priorij Corsendonk bij Antwerpen – een hartstochtelijk pleidooi houdt voor een onderzoek naar de betekenis van identiteit in een samenleving met zo veel verschillen. Haar intuïtie zegt haar dat dit in de toekomst een belangrijk onderwerp gaat worden.

De andere leden van de WRR delen die intuïtie. Ze zien dat het debat over identiteit ook in de internationale wetenschappelijke literatuur gevoerd wordt. En het onderzoek past in de criteria die de WRR zichzelf oplegt: toekomstgericht, departementoverstijgend, multidisciplinair en wetenschappelijk relevant.

Begin juni 2006, kort voor de dubbele-paspoortaffaire met Ayaan Hirsi Ali, presenteert Pauline Meurs haar onderzoeksvoorstel in de tweewekelijkse werkvergadering van de WRR. Een van de werkhypotheses is dat de Nederlandse overheid immigranten te veel dwingt om zich aan te passen. Immigranten keren zich daardoor juist van de Nederlandse cultuur af. Het zou voor hen misschien gemakkelijker zijn om binding met de Nederlandse cultuur te voelen als die minder dwingend werd opgelegd.

Uit de discussie die daarop volgt:

Voorzitter: „Gisteravond zag ik een shoarmatent die vol met oranje vlaggetjes hing. Wat zie ik dan? Integratie?”

Lid: „Welnee. Gewoon centen. Zo komen er meer klanten.”

Ander lid: „Nee, aanpassing. Niks hebben en toch op Nikes lopen. Zo is het in de hele wereld.”

Voorzitter: „Het is dus allemaal hybride.”

Het rapport is nog lang niet klaar, maar de boodschap – dat is dan al duidelijk – zal zijn wat de boodschap van de WRR in elk rapport is. We moeten ons niet afsluiten, maar openstellen. Geen provincialisme.

Niet iedereen op Paleis Noordeinde vindt het een goed idee dat de kroonprinses bij de presentatie van Identificatie met Nederland gaat spreken. Het is een gevoel, een Fingerspitzengefühl, en achteraf weten ze dat ze het serieuzer hadden moeten nemen.

Dat gevoel zei dat het onderwerp identiteit in die setting gevaarlijk zou zijn.

Dat gevoel zei ook dat het koningshuis vér van de WRR moest blijven.

Maar het besluit is genomen en voor de zomer al worden de voorbereidingen voor Máxima’s toespraak getroffen. Vanuit de kringen rondom Willem-Alexander en Máxima worden ‘bouwstenen’ aangedragen. Een speechschrijver van een van de betrokken ministeries – Algemene Zaken, Binnenlandse Zaken en Justitie – schrijft een eerste versie.

Iemand stelt voor iets te doen met het Mariakaakje dat minister-president Willem Drees bij de thee presenteerde aan de Amerikaanse Marshall-onderhandelaar Harriman, kort na de Tweede Wereldoorlog. Máxima had dat verhaal al eens gehoord toen ze zelf aan het inburgeren was en ze vond het prachtig.

Vele malen gaat de toespraak heen en weer, totdat iedereen tevreden is, vooral over de mooie en persoonlijke toon ervan. Er wordt een risicoanalyse gemaakt. Die ‘meneer en mevrouw uit de Tweede Kamer die vroeger met elkaar in één partij zaten’ zullen wel kritiek hebben. Dat moet dan maar. En er zullen wel mensen gaan zeggen dat de Nederlandse identiteit toch tot uiting komt in ons volkslied of in de spruitjes die mee naar de wintersport gaan. Ook niet erg. Verder worden er geen grote problemen verwacht.

Een paar dagen voor de presentatie wordt de toespraak naar de WRR gestuurd. Daar zijn ze ook begonnen met een risicoanalyse voor Identificatie met Nederland. Na de presentatie van het WRR-rapport Islam, in april 2006, was er vervelende commotie ontstaan. Er stond in dat rapport dat het westen banden moest aanknopen met organisaties als Hamas en Hezbollah. De WRR was in de publiciteit neergezet als elitair, links, een bolwerk van de PvdA. Dat moest liever niet nog een keer gebeuren.

Welk onderwerp zou dit keer voor deining zorgen? Bij de WRR dachten ze: ons advies om dubbele paspoorten toe te staan. Dat het de relativering van de Nederlandse identiteit zou worden, daar dacht niemand aan.

Op maandag 24 september staat Máxima in de zaal van de oude Tweede Kamer achter een katheder. Ze draagt een zandkleurig jasje en puntschoenen. Wim van de Donk, de voorzitter van de WRR, heeft eerst gesproken. Na haar is Pauline Meurs aan de beurt. En daarna minister Ernst Hirsch Ballin van Justitie, aan wie het advies wordt aangeboden. Hij zal het hebben over zijn joods-Duitse vader, die naar Nederland vluchtte en altijd trots Ich bin ein Holländer zei. De toespraak van Màxima heeft hij al gelezen. Hij vindt dat haar verhaal mooi aansluit bij zijn eigen speech.

Maxima vertelt in haar toespraak uit welke elementen haar identiteit is opgebouwd. Dat in haar tuin een ANWB-paddestoel staat die de afstand aangeeft tot belangrijke plaatsen in haar leven. Buenos Aires. New York. Brussel. Den Haag. Wassenaar.

Ze zegt ook dat Nederland te veelzijdig is om in een cliché te vatten. „Dé Nederlander bestaat niet.” En dat haar zoektocht, die ze zeven jaar geleden is begonnen, haar niet heeft geleid naar „dé Nederlandse identiteit.”

Met de inhoud van de speech was niets mis, zal minister-president Jan Peter Balkenende ruim twee weken later in de Tweede Kamer zeggen. En dat vinden Willem-Alexander, prinses Màxima en de mensen om hen heen ook. Maar die zien nu wel dat er een fout is gemaakt. Máxima had daar niet moeten staan. Ze hadden Máxima nooit déze dingen in déze omgeving, en bij dít rapport, moeten laten zeggen.

Twee dagen voor de presentatie publiceren enkele kranten al conclusies uit het rapport. Zoals verwacht reageert Geert Wilders direct. Hij noemt de onderzoekers van de WRR „wereldvreemd”. De toespraak van de kroonprinses noemt hij later „politiek correcte prietpraat”. Rita Verdonk zegt niets.

Politiek wordt het nog niet gevaarlijk. In de Tweede Kamer is kritiek op het rapport, maar niet op Máxima. Er zijn geen fracties die schriftelijke vragen stellen, en bij de wekelijkse persconferentie van de minister-president beginnen journalisten er niet over.

Maar in de kranten en op de televisie worden de columns en de commentaren steeds feller – over het rapport, maar ook over de positie van Máxima. Ernst Hirsch Ballin heeft dan wel gezegd dat haar toespraak onder ministeriële verantwoordelijkheid valt. Maar waarom zegt de minister-president dat niet?

En dan, op zaterdagochtend 6 oktober, staat op de voorpagina van De Telegraaf dat de toespraak van Máxima een „grote vergissing” was. Juist De Telegraaf, de krant die vrijwel elke dag bericht over de Oranjes, en vaak positief. In de kringen rondom Willem-Alexander en Máxima wordt gedacht dat het bedoeld was als een aanval.

Het was de voorzitter van de Oranjebond, Michiel de Zonnevylle, die het tegen De Telegraaf gezegd had. Zijn achterban was „steil achterover” geslagen van de toespraak. „De prinses is typisch een voorbeeld van een jonge kosmopoliet uit de betere kringen, die overal kan werken en wonen. Voor de meeste Nederlanders geldt: huisje, boompje, beestje.”

Diezelfde avond geeft Rita Verdonk haar mening, in het programma Nova. Máxima, zegt ze, heeft de Nederlander „te kort gedaan”. En de volgende dag zegt hoogleraar Paul Scheffer dat hij het „nogal hooghartig vindt om jezelf wereldburger te noemen wanneer je in een gated community in Wassenaar woont”.

En toen, zei Balkenende afgelopen woensdag in de Tweede Kamer, was de „upswing” in de discussie gekomen. Niet eerder, volgens hem. En daarom voelde hij nu pas de noodzaak om Máxima in bescherming te nemen.

Wim van de Donk van de WRR begrijpt niet hoe het zo mis heeft kunnen gaan. Het rapport was „genuanceerd en solide”, zegt hij. Er staat volgens hem in wezen niets anders in dan wat Paul Scheffer in zijn nieuwste boek, Het land van aankomst, ook zegt. Nederland verandert, en dat is verwarrend en pijnlijk. „Een inconvenient truth. Blijkbaar wordt die van ons slecht verdragen.”

De WRR gaat een analyse maken van wat er na de presentatie allemaal is gezegd en geschreven, en hoe het kon gebeuren dat het na een paar dagen alleen nog maar ging over Máxima, over ministeriële verantwoordelijkheid, het koekje bij de thee. En waarom waren haar woorden zo vreselijk uit hun verband gerukt?

Op Paleis Noordeinde denken ze wel dat ze weten hoe het mis heeft kunnen gaan. De kroonprinses hoorde tijdens de presentatie bij niemand. Niet bij de WRR, niet bij het kabinet. Ze bood het rapport niet aan en ze nam het niet in ontvangst. Ze had geen formele positie.

En omdat ze nergens bij hoorde, kon ze in beide kampen worden geduwd. Haar is verweten dat ze politiek bedreef namens het kabinet. En haar is ook verweten dat ze bij de WRR hoorde, en het háár advies was.

Peter Rehwinkel, senator voor de PvdA en staatsrechtsdeskundige, denkt dat er na de toespraak „een rekening is vereffend” met Máxima. „Zij ziet verschillende culturen als verrijking. Grote delen van de bevolking zien integratie als probleem.”

Rehwinkel vindt dat de mensen die nu zo boos op haar zijn dát moeten zeggen. Met haar speech was volgens hem helemaal niets mis. Rehwinkel vindt het „heel goed” dat Máxima zich op jonge en nieuwe Nederlanders richt. Maar ze is er óók voor de bewoners van de Schilderswijk die hun buurt hebben zien veranderen.

Op de agenda van Willem-Alexander en Máxima staan nu geen persoonlijke toespraken. En ze komen er voorlopig ook niet op. Maar de strategie voor het koningschap van Willem-Alexander wordt niet veranderd. Het moet nog steeds modern en inhoudelijk worden.

Wat wel op de agenda staat: een bezoek aan de Oranjebond. Beatrix heeft er vorig jaar een kopje thee gedronken. Willem-Alexander en Máxima zijn er nog nooit geweest. Maar het kan nog even duren. Het moet geen gang naar Canossa lijken.

Rectificatie / Gerectificeerd

Prins Bernhard

In het artikel Een vorstelijke misrekening (13 oktober, Zaterdags Bijvoegsel) staat dat ontwikkelingssamenwerking te gevaarlijk werd geacht voor prins Bernhard. Peter Rehwinkel, die hier werd geciteerd, heeft gezegd dat dat gebied voor prins Claus te gevaarlijk werd gevonden.