Pretpark met Eiffeltoren en Taj Mahal

Een dvd-box vol films van Jia Zhangke toont hoe de traditionele Chinese cultuur onder druk staat, schrijft Dana Linssen

Jia Zhangke Collection (Contact Film)Film: Extra’s:

Mao staat op z’n kop op de verzamelbox met films van de Chinese filmmaker Jia Zhangke (1970). En Mao staat ook op z’n kop ín de vier films die daarin verzameld zijn: van zijn debuut Xiao wu/Pickpocket (1998), tot Platform (2000), Unknown Pleasures (2002) en The World (2004). De chroniqueur van het moderne China wordt de jonge filmmaker wel eens genoemd. Maar hij is meer. Zijn films leggen niet alleen de vele verwarrende veranderingen vast die China sinds het einde van het Culturele Revolutie midden jaren zeventig heeft doorgemaakt. Ze meten ook de mentale polsslag op. Jia’s films zijn desondanks niet nostalgisch of conservatief, bepaald niet. Zo’n pretje was het niet om op te groeien in de jaren zeventig en je dromen door het partijbureau gedicteerd te zien, zoals hij in Platform vertelt. Zijn bedachtzame films (je moet er wel even voor gaan zitten) laten zien hoe de traditionele Chinese cultuur onder druk staat door economische groei en mondialisering. Hij toont ontheemde personages, die soms een wel erg hoge prijs moeten betalen voor die verworven vrijheid.

In The World zoomt hij bijvoorbeeld in op een pretpark in Peking, dat van alle cultureel-architectonische highlights ter wereld een miniatuurversie heeft. In een docu over zijn werk zie je de kleine filmmaker er zelf rondlopen, hij is net iets groter dan het Parthenon. Het is een soort maxi-Madurodam. Met een lightrail scheer je in enkele minuten van Eiffeltoren naar Taj Mahal. Toch zijn de meeste Chinezen, doordat het bijna onmogelijk is om een paspoort te krijgen, zelf niet in staat om echt te reizen, verduidelijkte hij de ironie van de situatie ter gelegenheid van de première van The World. En achter de schermen van de vele shownummers die in het park worden opgevoerd werken half illegale ‘geïmporteerde arbeiders’ uit anderen delen van China en de voormalige Sovjet-Unie.

Verplichte kost dus voor iedereen die iets van het hedendaagse China wil begrijpen dat verder gaat dan de spookbeelden van het globalisme. Die zijn bijvoorbeeld ook weer te zien in de documentaire Manufactured Landscapes, een portret van de Canadese fotograaf Edward Burtynsky, dat later deze maand in de Nederlandse filmtheaters te zien zal zijn. De wegen van Burtynsky en Jia kruisten elkaar een paar jaar geleden toen de fotograaf door de Chinese overheid was uitgenodigd om de bouw van de Drieklovendam vast te leggen. Jia was daar voor zijn films Still Life en Dong. Weliswaar hoeft hij sinds Still Life zijn films niet meer in het geheim te draaien, zoals bij zijn vorige werk waarvoor hij van de Chinese censor geen toestemming kreeg. Daarvoor is zijn status in het buitenland (hij won prijzen op alle belangrijke filmfestivals) inmiddels te groot.

In de docu Made in China die op een bonusschijf in de box is opgenomen, praat Jia Zhangke vrijmoedig over de problemen die hij met de Chinese overheid had tijdens het maken van zijn films. En we zien hoe hij die problemen soms gewoon maar voor is door simpelweg te beginnen met filmen. Midden in de nacht als het moet.