Klassieke bijendans krijgt een nieuwe dimensie met geur

De bekende bijendans is altijd vooral visueel onderzocht. Pas nu blijkt toch ook geur een grote rol te spelen. Dat signaleert een Amerikaans team (neuro)biologen aan de Universiteit van Arizona (PLoS Biology, 21 augustus).Enthousiaste dansers met informatie over werkelijk belangrijke voedselbronnen trekken publiek met stimulerende reukstoffen, en mogelijk geven verhoudingen daarin informatie die op grotere afstand is af te lezen dan die uit de dans zelf.

Een honingbijkolonie bestaat uit vele duizenden individuen die haast onnavolgbaar samenwerken. Daarvoor hebben ze een complex communicatiesysteem ontwikkeld, met als meest verfijnde onderdeel de zogeheten kwispeldans. Een werkster die de locatie van een voedselbron wil doorgeven trekt de aandacht van andere werksters in de korf of kast, en loopt daarna in een halve cirkel. Op het einde van deze cirkel keert ze in een rechte lijn naar het uitgangspunt terug. Tijdens het rechte traject ‘kwispelt’ ze met haar achterlijf, en legt daarna weer een halve cirkel af, om opnieuw kwispelen het rechte traject te volgen. Deze dans levert potentiële voedselzoeksters informatie over de richting waarin de bron te vinden is. De hoek die de werkster op de verticale raat maakt, staat, gekanteld, voor de hoek van de voorgeschreven route ten opzichte van de zon. De afstand verbeeldt de werkster met het tempo van haar dans: hoe sneller, hoe dichter bij de voedselbron. Het is symboliek die mensen al lang tot de verbeelding spreekt, door de verwantschap met symbooltaal. Het visuele element is voor ons erg uitgesproken, maar voor de bijen op hun normaal in duister gehulde raten is vooral de tastzin belangrijk.

Het Amerikaanse team besloot zich nu eens niet blind te blijven staren op details van de visuele en tactiele aspecten, maar zich te richten op geur, een ander belangrijk communicatiemiddel bij insecten. Met minutieuze luchtzuigertjes tapten ze de ruimte rond een dansende bij af, en filterden daarna vluchtige bestanddelen uit die lucht. De biologen ontdekten dat de dansers vier koolwaterstoffen produceren die bij niet-dansers ontbreken. En de meest enthousiaste, letterlijk verhitte, dansers produceren de geurstoffen in de grootste hoeveelheden.

Het team trok het effect na door die stoffen zelf subtiel in de korf te blazen. Drie ervan blijken flink stimulerende middelen, die vooral foerageeractiviteit versterken. Dat is simpel na te gaan: bij gebruik van de stoffen, in plaats van alleen het gebruikte oplosmiddel ter controle, vertrekken veel meer bijen op voedseltocht uit de vliegopening.

Naast die algemene stemmingsverhoging is volgens de onderzoekers mogelijk ook sprake van precieze informatieoverdracht via de geuren. Bijvoorbeeld aan werksters die in de mêlee rond een belangwekkende dans opzijgeschoven worden en de visuele en tactiele input moeten missen. Hoe de verschillende componenten en verhoudingen informatie bieden wordt nu een compleet nieuw veld van onderzoek. De honingbij en haar kwispeldans staan door een reeks elegante experimenten van Nobelprijswinnaar Karl von Frisch al ruim zestig jaar te boek als uniek voorbeeld van complexe communicatie bij dieren. De klassieker gaat probleemloos een nieuwe eeuw in. Frans van der Helm