Iedere tumor is uniek door veel kleine mutaties

Iedere tumor heeft zijn eigen, karakteristieke genmutaties. Het zijn er onoverzichtelijk veel, maar door ze te groeperen ontstaan er mogelijkheden voor op de patiënt toegesneden kankertherapieën. Overigens komen die er pas als er nieuwe kankermedicijnen zijn ontworpen.

In borst- en darmtumoren zijn een handvol genen sterk gemuteerd en heel veel genen hebben een paar mutaties opgelopen. Als alle genen een punt krijgen op een vlak en iedere mutatie in een gen een piekje verder ophoogt, dan ontstaat voor iedere tumor een uniek genmutatielandschap, zoals afgebeeld (Science, online 12 oktober).

De plaatjes zijn gemaakt met behulp van de snelle DNA-volgordebepalende machines die op de voorpagina van deze bijlage worden besproken. Na het volgordewerk deed brute rekenkracht de rest. Een consortium onderzoekers van 13 Amerikaanse universiteiten en biotechbedrijven isoleerde en vermenigvuldigde het DNA van 18.191 genen uit borsttumoren van elf patiënten en uit darmtumoren van elf andere patiënten. Die 18.191 zijn alle bekende menselijke genen die zijn vastgelegd in RefSeq. Dat is een databank (in te zien op www.ncbi.nlm.nih.gov/refseq) waarin een consensus-basenpaarvolgorde van genen van allerlei organismen is vastgelegd. De DNA-volgorde van die ruim 18.000 genen uit iedere tumor is vergeleken met de RefSeq-volgorde. Daarna zijn de bekende veelvoorkomende afwijkingen (de SNP’s, single nucleotide polymorphisms) eruit gehaald. Daarna had nog ongeveer één op de elf genen een mutatie die leidt tot een verandering in het eiwit waar het gen de erfelijke code voor bevat.

Vervolgens was de vraag of die mutaties ‘opjagers’ zijn die de kanker extra groeikracht geven, of dat het alleen maar ‘passagiers’ zijn op een trein die naar de dood dendert.

Om de opjagers van de passagiers te onderscheiden gebruikten de onderzoekers twee methoden, maar het resultaat is omgeven met onzekerheden. Hoe dan ook, ze vonden opjagermutaties in 280 genen die nu het predicaat kandidaatkankergenen hebben gekregen. In één klap zijn daarmee 114 nieuwe kankergenen toegevoegd die ‘nader onderzoek waard zijn’. Analyse bij 96 andere darmtumoren leerde dat iedere tumor uniek is. Waarschijnlijk zijn er steeds moleculaire pathways te onderscheiden die aangrijpingspunt voor nieuwe behandelingen kunnen zijn. De conclusie is dat niet slechts een paar kankerveroorzakende genen een tumor veroorzaken, zoals veelal als vaststaand wordt aangenomen, maar dat er veel mutaties zijn die allemaal een beetje opjagen. Wim Köhler