Hoe schoolbesturen leraren weerhouden om zich te laten bijscholen

Leraren moeten mbo-leerlingen bezighouden, kennis komt op de tweede plaats, ontdekt Maarten Huygen.

Hoe leg je uit wat een kommapomp is? Die ziet eruit als een cirkel met drie platte vlakken die niet ronddraait maar binnen een ronde behuizing in een kleine ronde baan beweegt om drie pompzuigers na elkaar aan te drijven. Zelfs nu ik de werking geduldig op papier probeer te formuleren, wordt het niet duidelijk. Hoe moet een leraar dat dan met handgebaren uitleggen aan springerige mbo-leerlingen die met hun liefdesperikelen bezig zijn?

Op een lerarensite voor autotechniek, timloto.org, draait de pomp in animatie. Woorden zijn overbodig. De leerling kan alles zelf zien. Kleppen gaan open en dicht, vloeistof stroomt en stokt. In een leszaal vol technische apparaten in het Friesland College in Heerenveen werd de site aan geïnteresseerde leraren uit mbo’s in het noorden gedemonstreerd. Ik was erbij.

De animatie is beeldje voor beeldje met open source software in elkaar gezet door een ervaren leraar autotechniek die er vrije avonden en weekeinden aan heeft opgeofferd. Een kunstwerkje waar hij geen bonus voor heeft ontvangen. Integendeel, de meeste schooldirecties houden niet van leraren die in hun vak zijn geïnteresseerd en extra werk doen. Straks willen ze zich nog laten bijscholen. Dat kost lestijd en geld dat beter aan iets anders kan worden besteed. Een verfraaid schoolgebouw is zichtbaarder dan deskundige leraren.

Timloto.org doet al jaren wat de commissie Leraren van Rinnooy Kan vorige maand adviseerde: leraren houden hun vak bij in een eigen organisatie. Volgens minister Plasterk (OCW, PvdA) kunnen goede leraren de ongelijkheid in het onderwijs tegengaan, vindt hij en hij heeft gelijk.

Maar waarom kan zo’n eenvoudig, goedkoop initiatief van leraren dan niet slagen? Om financieel rond te komen heeft Timloto twintig cursisten per jaar nodig. Slechts 1.500 euro voor tien lessen. Tot nu toe zijn er maar tien deelnemers. Autoproducenten zien er wel wat in, toekomstige werkgevers ook, maar de meeste mbo’s niet. Vrachtwagenproducent Scania wil lessen op de site zetten. Het Toyota Fonds draagt geld bij maar heeft ook aangeraden om samenwerking met het buitenland te zoeken. Misschien is het Nederlandse onderwijs wel hopeloos. Schooldirecties voeren wel overleg met toekomstige werkgevers maar weten niets van autotechniek. Leraren wel.

Tijdens de broodjes met karnemelk in de prachtige kantine met grote glaswand van het Friesland College vertelden leraren hoe weinig tijd ze krijgen voor bijscholing. Wie moet hen dan vervangen? Een mbo-leraar kon alleen ’s middags een uurtje komen luisteren naar de presentatie omdat hij ’s morgens les moest geven. Voor bijscholing zijn extra leraren nodig. Maar steeds minder mensen willen leraar worden en voor degenen die op school overblijven wordt het drukker. Om die redenen zijn mbo-leraren donderdag aan een estafettestaking begonnen van één dag in de week. Ze protesteren tegen de werkdruk maar willen ook meer invloed op de inhoud van de lessen. Dat laatste is zeker terecht.

De Timlotosite is geen ‘nieuw leren’ in de oude zin van het woord, dat door de mbo-raad wordt opgedrongen. De leerling hoeft de stof niet in zijn eentje uit te zoeken met de leraar als passieve computerassistent. Dat is wel lekker goedkoop: onbevoegde, multi-inzetbare lesmedewerkers die de leerlingen bezighouden. Je krijgt dan afgestudeerden die weten hoe de ontsteking werkt maar nooit aan de remmen zijn toegekomen omdat ze niet wisten dat het belangrijk was. Een mbo-leerling is nu eenmaal geen universitair student die uit zichzelf leervragen stelt. Ze wachten af wat de leraar te bieden heeft. Bij het Friesland College was op een gegeven moment het aantal lesuren zo sterk teruggelopen dat leerlingen protesteerden. Er werden Kamervragen gesteld. Misschien heeft het Friesland College aan Timloto beterschap beloofd.

De leraar die Timloto gebruikt moet een vakman zijn. Hij kan zelf de regie over zijn vak in handen houden en behandelt alle onderdelen van de auto die op de matrix in de site zijn uitgestippeld. In Heerenveen liet webmaster Willem Tulp van het Rotterdamse Albeda college zien hoe je een klas in vervoering brengt. Als een goochelaar zette deze korte, stevig gebouwde man onderdeel voor onderdeel een bobine in elkaar met tussentijdse proefjes en effecten met als climax de ritmische vonk in de bougie. Al zijn wetenschappelijk verantwoorde goocheltrucs werden via een netcamera geprojecteerd op een wit elektronisch schoolbord. Dat is pas lesgeven. In een levendig Zuid-Hollands dialect: „Kijk, ik ken ook wat gammaspijkertjes aan me blokje hangen. Vinden ze altijd mooi. In de vierde klas kun je ook gaan rekenen. Wat is de magnetische veldsterkte en hoeveel windingen zitten er om de spoel?”

Deze week ging een delegatie van Timloto-leraren naar het Iva, de gewaardeerde autovakschool in Driebergen, om daar een specialist in uitlaatgassen te laten vertellen over de laatste meettechnieken. De informatie wordt verwerkt in de site.

Een van de oprichters op wiens naam de site staat, docent Ep Gernaat, overweegt om de door hem geschreven lesboeken (15 euro per stuk) gratis op de site te zetten, zodat het materiaal snel kan worden aangepast aan nieuwe technische ontwikkelingen. Alleen al om de CO2 -uitstoot volgens Europese richtlijnen terug te brengen, is veel elektronica nodig om motoren nog preciezer in te stellen. Autotechniek wordt computertechniek en daar kan een mbo zich niet van afmaken.

Het onderwijs is gericht op kostenbeheersing met zoveel mogelijk leerlingen en afgeleverde diploma’s, niet op kennisverwerving. De schoolbesturen moeten dat zuinige beleid uitvoeren. Dat schept geen goed lesklimaat. Om de neergaande spiraal van minder aantrekkelijk werk, nog minder leraren, nog slechter les, te doorbreken, is geld nodig. En een verplichting tot bijscholing. Nederland geeft internationaal gezien weinig uit aan onderwijs. Rinnooy Kan noemde ruim een miljard euro extra maar die zijn nog niet gevonden. Er is wel geld voor gratis schoolboeken en voor prachtwijken.

Maar er ontstaan geen prachtwijken als er slecht beroepsonderwijs wordt gegeven.