Gedrag in vrije tijd telt vaker mee bij ontslag

Een werkgever mag een werknemer die in het weekend drugs gebruikt ontslaan, aldus de Hoge Raad. Een uitzonderlijk geval, of een nieuwe regel?

Als het zijn werk maar niet schaadt, mag een werknemer in zijn vrije tijd doen wat hij wil. Daar heeft de werkgever niets over te zeggen. Of is dat aan het veranderen?

Een upmarket hotel vond van wel. Bezorgd over zijn reputatie, liet het Hyatt Aruba zijn werknemers regelmatig en onverwachts testen op drugsgebruik. Dat wist het personeel, dat schriftelijk met deze regeling akkoord was gegaan. Daarbij tekenden ze er ook voor dat zij als gevolg van drugsgebruik ontslagen konden worden.

Zo geschiedde in het geval van een serveerster in het casino, die na cocaïnegebruik in het weekend positief testte. Ze kon kiezen: een rehabilitatieprogramma of ontslag. Het werd het laatste.

Ze begon een rechtszaak. Zij vond dat incidenteel cocaïnegebruik buiten werktijd, dat bovendien geen invloed had op haar werk – dat was althans niet aangetoond door het Hyatt – niet de zaak was van de werkgever. De urinetests, en het onderliggende beleid, vormden een inbreuk op haar privacy, en daarmee op artikel 8 van het Europees Verdraag voor de Rechten van de Mens (EVRM).

De Hoge Raad – in Nederland – gaf uiteindelijk het hotel gelijk. Geeft deze uitspraak werkgevers een vrijbrief voor bemoeizucht? Of, in de woorden van advocaat-generaal F. Langemeijer in zijn advies aan de Hoge Raad over deze zaak: „Wordt de deur dan niet geopend voor grootschalige bemoeienis van werkgevers met, bijvoorbeeld, het rook- en eetgedrag van werknemers in hun vrije tijd?”

„De uitspraak van de Hoge Raad gaat mij te ver”, zegt Evert Verhulp, hoogleraar arbeidsrecht aan de Universiteit van Amsterdam. Hij vindt het imago van het hotel niet voldoende rechtvaardiging voor de inbreuk van de privacy van de serveerster. Er is onvoldoende verband tussen het imago en het drugsgebruik in de vrije tijd, vooral omdat het geen invloed had op de kwaliteit van haar werk.

Dat kan anders zijn voor andere functies, zegt hij. Een goed functionerende bankmedewerker die buiten zijn werk een keer fraudeert met zijn reisverzekering, mag ontslagen worden. Verhulp vat het samen: „De kerk mag de pastoor ontslaan als hij ieder weekend naar de Wallen blijkt te gaan. De schoonmaker niet, zolang de kerk maar schoon is.”

De vraag speelde ook bij Nederlandse militairen die in hun vrije tijd dronken en softdrugs gebruikten. Na dronkemansvechtpartijen in Noorse kroegen verbood de legerleiding ieder gebruik van drank en drugs tijdens oefeningen. Dat heeft te maken met de bijzondere verantwoordelijkheid en de voorbeeldfunctie van de militairen.

Volgens Stefan Sagel gaat de uitspraak van de Hoge Raad niet te ver. Sagel is de advocaat van De Brauw Blackstone Westbroek die de zaak voor Hyatt bij de Hoge Raad bepleitte. Maar de Hoge Raad zet wel een stap, blijkt ook uit de reactie van gespecialiseerde advocaten. Toen Sagel deze casus voorlegde aan een groep van ongeveer zeventig Rotterdamse arbeidsrechtadvocaten, zei iedereen dat de rechter het ontslag zou terugdraaien. „Niemand dacht dat de werkgever dit mocht doen”, zegt Sagel.

Volgens hem weegt de rechter steeds meer het gedrag van werknemers in de vrije tijd mee bij beoordelingen van ontslag en de aanspraak op ziekengeld. Hij wijst op de uitspraak over de voetballende vrachtwagenchauffeur van het Arnhemse hof van vorig jaar. De chauffeur kon door telkens terugkerende blessures aan knie en enkels vaak langere tijd niet rijden, maar hij weigerde te stoppen met voetballen. De werkgever betaalde hem na de zoveelste ziekmelding alleen de wettelijk verplichte 70 procent van zijn loon door. Niet de aanvulling tot 100 procent die in de cao was afgesproken.

De cao had een uitzonderingsbepaling voor ziekte die aan de werknemer zelf te wijten is, en de rechter gaf het bedrijf gelijk. „Er zijn maar heel weinig cao’s die zo’n bepaling kennen”, zegt Sagel. Maar het zou hem niet verbazen als dat er meer worden. Al was het maar omdat het aanvaardbaarder lijkt te worden. Jacques Teuwen, voorzitter van de vakbond De Unie, zei naar aanleiding van de voetballende vrachtwagenchauffeur dat werkgevers alle recht hebben om werknemers aan te spreken op ongezond gedrag. „Dingen als overgewicht of roken waren tot nu toe heilige huisjes. Dat was privé. Dat is wel voorbij.”

Directeur sociale zaken van VNO-NCW Rudi Nieuwenhoven ziet de uitspraak niet als aanleiding het beleid van werkgevers te wijzigen. Dat in Nederland werkgevers óók het risico dragen van ziekte die niet door het werk wordt veroorzaakt, anders dan in veel landen om ons heen, staat nu niet ter discussie. Wel ziet hij dat het steeds normaler wordt om de gezondheid van werknemers op de werkvloer te bespreken. Hij juicht het toe dat privacy niet meer onaantastbaar is, maar Nieuwenhoven zou een ‘juridificering’ van het bespreken van privégedrag op het werk onwenselijk vinden. „En iemand ontslaan om overgewicht, dat vind ik nogal ver gaan.”