De vliegeraar

Khaled Hosseini: De vliegeraar. De Bezige Bij, 350 blz. € 10,-

‘Mensen hebben verhalen nodig om zich in moeilijke tijden als deze af te leiden’, zegt een van de personages in Khaled Hosseini’s De vliegeraar. Het is een zin die na de ophef over de verfilming van het boek een cynische bijsmaak heeft gekregen. Drie jongens die in de verfilming meespelen gaan het land verlaten omdat hun veiligheid in het geding is. De verkrachtingsscène van de Hazara-jongen Hassan waar het hele boek om draait – hoofdpersoon Amir wordt gekweld door schuldgevoel omdat hij niet ingreep toen zijn trouwe bediende, vriend en halfbroer werd verkracht – zou wraakgevoelens bij de Hazara kunnen oproepen. En ook de erotische travestietendansscène voor een Talibaanleider lijkt een recept voor controverse.

De vraag hoe sober of uitdagend die scènes in het boek zijn, is kort te beantwoorden. De verkrachtingsscène is kort en pijnlijk. De dansscène is dat niet, maar moet de vernederingsparallel duidelijk maken: Hassan wordt opnieuw vernederd, maar deze keer in de gedaante van zijn zoon. De schuldige is dezelfde: degene die Hassan verkrachtte, dwingt diens zoon nu om te dansen. De dansscène is bedacht door iemand die goed oplette bij een cursus creative writing. De vliegeraar is dan ook – ondanks Hosseini’s Afghaanse afkomst – een tot in de vezels Westers boek over goed en kwaad.

Daar kan je kritiek op hebben: zo is Hosseini beticht van neo-oriëntalisme omdat hij gebruik maakt van geromantiseerde, exotische beelden van een gelukkig land vol granaatappelbomen en blije mensen. Anderzijds: Hosseini bereikt wel veel mensen met zijn verhaal over Afghanistan.

Zowel de positieve als negatieve kritiek beroept zich vaak op het begrip authenticiteit. De vliegeraar is geschreven vanuit de westerse verteltraditie voor een westers publiek. Afghaanse authenticiteit heeft nooit voorop gestaan. Maar men heeft wel geprobeerd de verfilming zo authentiek mogelijk te maken: locaties in Afghanistan met Afghaanse kinderen.

Een film trekt uiteraard een breder en ander publiek dan een roman. Dat acteurs bedreigd worden nog voordat hun film is verschenen, is een triest bewijs dat de makers in hun zucht naar authenticiteit ver gekomen zijn. Hosseini maakte indruk op het westerse publiek dat hem voor ogen stond – de film maakt nog voor verschijnen indruk op een publiek dat niet is beoogd. De rel rondom de film bewijst nogmaals dat het verhaal van Hosseini de werkelijkheid in Afghanistan niet kan veranderen, hoogstens bevestigen.

Toef Jaeger

De rubriek ‘Iedereen leest’ probeert het succes van bestsellers te verklaren.