Wakker geschud of in slaap gesust door schoonheid

Manufactured Landscapes. Regie: Jennifer Baichwal. Met: Edward Burtynsky. In: 15 bioscopen.

Soms is schoonheid de enige manier om de gruwelijke werkelijkheid onder ogen te zien. Ze verscherpt de pijn, in plaats van dat ze haar verzacht. Dat is in ieder geval het geheim van het werk van de Canadese fotograaf Edward Burtynsky. Hij reist de hele wereld over om verslag te doen van het oprukkende industriële landschap.

Er gaat een grote esthetische bevrediging uit van zijn beelden van een bloedrode nikkelrivier die een aszwarte oever vervuilt, van bergen schroeven en moeren, van vloedgolven afgedankte autobanden. „Maakt u zich maar geen zorgen, Mr. Burtynsky zorgt ervoor dat alles er mooi uit komt te zien”, zegt een van zijn assistenten halverwege Manufactured Landscapes tegen een groepje Chinese hoogwaardigheidsbekleders, dat zich bezorgd afvraagt wat er interessant kan zijn aan het fotograferen van een kolenmijn.

Het is een veelzeggend moment in de documentaire die Jennifer Baichwal over Burtynsky maakte. Ze legt ermee de vinger op de zere plek van zijn werk: schoonheid kan ons beter laten kijken, maar ook in slaap sussen. Burtynsky zelf is in die morele ambiguïteit minder geïnteresseerd. Volgens hem roept zijn werk in eerste plaats op tot beschouwing en niet tot activisme.

De metabeelden die Baichwal daarvan maakte tonen vooral de schaal waarop dit alles zich afspeelt. Alles wat Burtynsky fotografeert, is groter is dan de menselijke maat. Megalomane mijnen, een gigantische blokkendoos van kleurige containers, een stuwmeer met oceanische proporties. Acht minuten duurt het openingsshot van de film en het zeilt door een fabriekshal waarin Karl Marx alsnog gelijk krijgt. Mensen als mieren.